Нөмрөгийн дархан цаазат газарт гарсан гал хээрийн түймэр нь хил дамнасан хөрөнгийн урсгал, үйл ажиллагааны хууль эрх зүйн нийцлийн (capital compliance) эрсдэл болон Зүүн Хойд Азийн экологид нөлөөлж буй геополитикийн өөрчлөлтүүдийг хөндөж байна.

 

Монгол Улсын Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутаг дахь Нөмрөгийн дархан цаазат газарт (ДЦГ) 10 дугаар сарын 8-ны өдөр их хэмжээний хээрийн түймэр гарчээ. Хээрийн түймрийг 10 дугаар сарын 16-ны өдөр л бүрэн унтрааж дуусгасан байна.

Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамнаас 10 дугаар сарын 28-ны өдөр хиймэл дагуулаас авсан мэдээлэлд тооцоолж албан ёсны тоо баримтыг танилцууллаа. Уг мэдээллээр хээрийн түймэрт нийт 504,960.4 гектар талбай өртжээ. Энэ нь ойролцоогоор 5,050 хавтгай дөрвөлжин километр (1.2 сая акр) газар юм. Энэхүү хэмжээ нь Японы нийслэл Токио хотын газар нутгийг хоёр дахин нугалсантай тэнцэнэ.

Хээрийн түймэрт сүйдсэн газрын дийлэнх хэсэг буюу 448,993.6 гектар нь Нөмрөгийн дархан цаазат газарт хамаарч байна. Ингэснээр тус тусгай хамгаалалттай газар нутгийн нийт талбайн 76.4 хувь буюу дөрөвний гурваас илүү хэсэг нь түймэрт өртөж сүйджээ.

Монголын хууль хяналтын байгууллагуудын урьдчилсан мөрдөн байцаалтаар хээрийн түймэр гарах шууд шалтгаан нь Японы харилцаа холбооны гигант "KDDI" корпорацын 98.8 хувийн хяналтад байдаг Монголын үүрэн холбооны оператор "Мобиком" компанийн тээврийн хэрэгслүүдийн цуваа байжээ. Улмаар унаж явсан нэг тээврийн хэрэгслийн доод хэсэг, яндан хавьцаа хуурай шар өвс их хэмжээгээр орооцолдож хуримтлагдсаныг анзааралгүй урт хугацаанд зорчсоноос үрэлт, халалт үүсэж, машин болон эргэн тойрны өвс шатаж гал алдсан байна

 

Уг хээрийн түймэр Монгол, Хятадын хилийн зааг дагуух бүс нутагт гарсан юм. Үүн дээр Японы компани холбогдож, хилийн бүс дэх харилцаа холбооны дэд бүтцийн асуудлаар “маргаан” үүссэн нь нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлэв.

 

Иймд тус хээрийн түймэр нь байгаль орчин экологийн хүрээнээс хальж, Монгол, Хятад, Япон улсуудыг хамарсан геополитикийн асуудал болж богино хугацаанд даамжирлаа. Түүнчлэн уг хэрэг явдал нь Зүүн Хойд Азийн бүс нутаг дахь хил дамнасан байгаль орчны засаглал болон хөрөнгийн урсгалд тавих хяналтын логикийг ажиглах жишиг жишээ (кейс) болов.

 

Байгаль орчны засаглалын дутагдалтай талууд

 

Нөмрөгийн дархан цаазат газар (ДЦГ) нь Их Хянганы нурууны баруун бэл болон Монгол-Манжуурын хээр талын шилжилтийн бүсэд оршдог. Энэхүү бүс нутаг нь биологийн олон янзын байдлын чухал ундарга юм. Түүнчлэн Зүүн Хойд Азийн экологийн аюулгүй байдлын хамгаалалтын барьер болдог. Энд Олон улсын байгаль хамгаалах холбооны (IUCN) "Улаан жагсаалт" болон Монгол Улсын "Улаан ном"-д бүртгэгдсэн олон төрлийн нэн ховор амьтад нутагладаг. Жишээлбэл, Уссурийн хандгай, хүрэн туул (ховор, том биетэй ой тайгын шувуу) болон тул загас зэрэг амьтад энд бий. Мөн тус бүс нутагт 250 гаруй төрөл зүйлийн шувууд нутагшин үүрлэн амьдардаг байна.

Намрын улиралд гарсан өндөр эрчимтэй хээрийн түймрийн экосистемд үзүүлэх нөлөө нь урт хугацааны бөгөөд нөхөн сэргэшгүй юм. Хөрсний гадаргуу дээрх органик нэгдлүүд бүрэн шатаж үгүй болж, хөрсний ус болон шим тэжээлийг барих чадвар эрс буурдаг байна. Иймд хавар, намрын хүчтэй салхины үеэр тухайн бүс нутагт цөлжилт үүсэх болон элсэн шуурга дэгдэх эрсдэл үлэмж хэмжээгээр нэмэгдэнэ.

Мөн тус газрын унаган ургамлын үрийн нөөц (seed bank) нөхөн сэргээгдэхгүйгээр сүйджээ. Хүйтэн, хуурай уур амьсгалтай хээр талын экологийн ажиглалтын мэдээллээс үзвэл тус бүс нутгийн унаган ургамалжилтын бүлгэмдэл бүрэн сэргэхэд дор хаяж хамгийн багадаа 20-оос 100 жилийн хугацаа шаардагдана. Түүнчлэн зарим хэсэгт ургамлын зүйлийн бүрэлдэхүүн бүрмөсөн өөрчлөгдөх (өөр төрөл зүйлээр солигдох) эрсдэлтэй байна.

 

Уг хээрийн түймэр нь Монгол Улсын байгаль орчны засаглал, тэр дундаа дархан цаазат тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хамгаалалтын тогтолцоо бүтцийн хувьд ноцтой алдагдсаныг бэлхнээ харууллаа. Нэг талаас, Засгийн газрын үйл ажиллагаанд "зөвшөөрөл олголтыг чухалчилдаг атлаа араас нь тавих хяналтыг орхигдуулдаг", мөн "хээрийн түймэртэй тэмцэх ажилд гол анхаарлаа хандуулдаг ч урьдчилан сэргийлэх ажлыг сулруулдаг" дутагдал байсаар байна. Хээрийн түймрийн өндөр эрсдэлтэй намрын улиралд дархан цаазат газрын хамгаалалтын гол бүсүүд бизнесийн зориулалттай тээврийн хэрэгслүүдэд нээлттэй хэвээр байна. Мөн хүний үйл ажиллагаа явуулахаас өмнө байгаль орчны эрсдэлийн үнэлгээ хийх, гал түймрээс сэргийлэх бэлтгэл хангагдсан эсэхийг шалгаж баталгаажуулах тогтолцоо бүрэн дутагдсан байна.

Нөгөө талаас, экологийн хяналт-шинжилгээ (мониторинг) болон гамшгийн үеийн шуурхай хариу арга хэмжээ авах чадавхи сул байна. Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Ц.Сандаг-Очирын албан ёсоор хүлээн зөвшөөрснөөр, газар нутгийн бартаа саад ихтэй байдал болон логистикийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан гамшгийн дараах газар дээрх үнэлгээг хийхэд нэн төвөгтэй байгаа юм. Монгол Улсын алслагдсан бүс нутгуудад эртнээс хиймэл дагуулын зайнаас тандан судлах технологид голлон найдаж иржээ. Үүний улмаас газар дээрх баталгаажуулалт болон гамшгаас хамгаалах шуурхай хариу арга хэмжээний логистик, хангамжийн чадавхид илэрхий дутагдал оршсоор байна.

 

Хил дамнасан экологийн эрсдэл ба геополитикийн үр дагавар

 

 

Тус түймрийн голомт Монгол, Хятадын улсын хилийн зурваст тулж ирсэн байна. Энэ нь хил дамнасан гамшгийн үеийн шуурхай хариу арга хэмжээг шууд идэвхжүүлэв. Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын "Хил орчмын ой, хээрийн түймэртэй тэмцэх талаар хамтран ажиллах тухай 1999 оны хэлэлцээр"-ийн дагуу Хятадын ӨвөрМонголын өөртөө засах орноос хээрийн түймэртэй тэмцэх, гамшгаас хамгаалах албаны 3,400 гаруй мэргэжлийн бие бүрэлдэхүүнийг яаралтай дайчилжээ. Хятадын тал түймрийг хоёр улсын хил дамнан нэвтрэхээс бүрэн сэргийлж чадсан байна. Үүний зэрэгцээ түймрийн гамшгаас дайжин хил даван “дүрвэж” буй зэрлэг амьтдад зориулж чөлөөтэй нэвтрэх коридорыг нээлттэй үлдээжээ.

БНХАУ-ын Нийгмийн шинжлэх ухааны академийн Экологийн соёл иргэншлийн хүрээлэнгийн судлаач Лю Жыянь нэгэн чухал асуудлыг тэмдэглэжээ. Түүний үзэж буйгаар Монгол-Манжуурын хээр тал нь Хятадын зүүн хойд бүсийн экологийн орчинтой салшгүй холбоотой юм. Хэрэв хээрийн түймэр хил даван тархсан бол эдийн засгийн асар их хохирол учруулаад зогсохгүй, дипломат харилцааны ноцтой маргааныг дэгдээх эрсдэлтэй байв. Энэ өнцгөөс харвал, Монголын талын идэвхгүй байдал нь тус улсыг "байгаль экологийн эрсдэл экспортлогч орон" гэх сөрөг төрхийг бүрдүүлэхэд хүргэлээ.

Хятадын тал түймрийг хориглож зогсоохын тулд асар их ажиллах хүч, материаллаг нөөцийг дайчилсан юм. Одоо БНХАУ-ын зүгээс гаргасан энэхүү зардлаа нөхөн төлүүлэхийг шаардаж байна. Гэхдээ тэд уг нөхөн төлбөрийг Монголын талаас бус, харин Японы талаас нэхэмжилж байгаа юм.

 

Японы хөрөнгө оруулалттай компани дархан цаазат газрын онцгой бүсэд “хууль бус”-аар нэвтэрч, улмаар асар том хээрийн түймрийн гамшиг осол дагуулсан нь Япон улсын Монгол дахь "хариуцлагатай, ногоон хөрөнгө оруулагч" гэсэн олон жилийн нэр хүндийг шууд хөсөрдүүлэв.

 

Японы Элчин сайдын яамны мэдээллээр, тус улсаас 1977-2021 оны хооронд Монгол Улсад олгосон Хөгжлийн албан ёсны хөнгөлөлттэй зээл тусламжийн (ХАТ/ODA) нийт хэмжээ 364.107 тэрбум иенд хүрсэн байдаг. Энэхүү тусламж нь дэд бүтэц, эрчим хүч, харилцаа холбоо зэрэг олон салбарыг хамарч иржээ. "Мобиком" корпорац нь хоёр улсын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны жишиг төсөлд тооцогддог байсан ч өнөөдөр олон нийтийн зүгээс үзүүлэх эсэргүүцэл, шүүмжлэл туйлдаа хүрээд байна.

Эхэн үедээ Мобиком компани "хууль ёсны бүх дүрэм журмыг мөрдсөн" хэмээн хямралын менежмент хийж хариуцлагаас зайлсхийхийг оролдож байв. Гэвч олон нийтийн шахалт, шүүмжлэл ширүүссэний дараа л тэд албан ёсоор уучлалт гуйж, мөрдөн шалгах ажиллагаатай хамтран ажиллахаа амласан юм. Хэдийгээр тус компани хамтарсан ажлын хэсгийн тогтоосон хохирлын үнэлгээний дагуу нөхөн төлбөр олгохыг зөвшөөрсөн ч шаардлагатай бүх зөвшөөрлийг авсан, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг мөрдсөн хэвээр байсан гэж зүтгэсээр байна.

Мобикомын зүгээс тусгай хамгаалалттай газар нутаг руу 4G сүлжээний туршилт хийхээр нэвтэрсэн гэж мэдэгджээ. Гэвч уг төсөл нь Монгол-Хятадын хилийн "Сүмбэр-Рашаан" боомтын орчимд байрлалтай тул техникийн болон эдийн засгийн үндэслэлтэй эсэх нь олон нийтийн дунд ихээхэн эргэлзээ төрүүлж байна. Хилийн дэглэмийн тухай Монгол, Хятадын 2010 оны засгийн газар хоорондын гэрээний дагуу талууд хилийн бүс дэх томоохон төсөл болон дэд бүтцийн утасгүй холбооны байгууламжийн барилга угсралтын ажлыг урьдчилан бие биедээ мэдэгдэх үүрэгтэй байдаг. Иймд Мобиком компанийн хилийн бүс дэх энэхүү үйл ажиллагаа нь Монгол, Хятадын хилийн аюулгүй байдлын харилцан итгэлцэлд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй юм. Хятадын зарим хэвлэл мэдээлэлд судлаач шинжээчид хилийн эмзэг бүс дэх Японы харилцаа холбооны төслийн мэдээллийн аюулгүй байдалд түгшиж буйгаа илэрхийлсэн ч эдгээр дүгнэлтүүд албан ёсоор батлагдаагүй байна.

Энэхүү үл ойлголцлыг улам даамжруулж, Японы Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Кихара Минору хээрийн түймэр гарснаас хойш хоёр долоо хоногийн дараа буюу 10 дугаар сарын 26-ны өдрийг хүртэл ямар нэгэн албан ёсны мэдэгдэл хийсэнгүй. Улмаар хийсэн мэдэгдэлдээ тэрбээр зөвхөн Монгол Улсын байгаль экологийн гамшгийг нөхөн сэргээхэд Япон улс туслахад бэлэн байгааг дурдсан бөгөөд Хятад улсад учирсан нөлөөллийн талаар огт дурссангүй. Энэ нь бүс нутгийн геополитикийн үл итгэлцэл хагарлыг улам бүр гүнзгийрүүлэв.

 

Аравдугаар сарын 29-ний өдөр Японы Ерөнхий сайд Такаичи Санаэ Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учралтай 10 минутын турш утсаар ярьсан нь уг гамшгаас хойших хоёр улсын хамгийн өндөр түвшний дипломат харилцаа болов. Утсаар ярих үедээ Такаичи Санаэ Япон улсын Засгийн газар хээрийн түймрийн улмаас учирсан гамшиг хохирлын хэмжээнд "санаа зовниж байгаагаа" тэмдэглээд, "Монголын ард түмэнд гүнээ харамсаж буйгаа илэрхийлэв".

Тэрбээр Япон улс Монгол улсад шаардлагатай тоног төхөөрөмж нийлүүлэх, хээрийн түймрээс хамгаалах болон байгаль орчныг нөхөн сэргээх салбарын хүний нөөцийг чадавхжуулах зэрэг нөлөөлөлд өртсөн бүс нутгуудыг сэргээхэд чиглэсэн хамтын ажиллагааны цогц багц тусламж үзүүлэхээр төлөвлөж байгаагаа мэдэгджээ. Уг тусламжийн багцыг 10 дугаар сарын 27-ны өдөр томилогдсон Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага (ЖАЙКА)-ын ойн аж ахуй, байгаль хамгааллын мэргэжилтнүүдийн газар дээрх үнэлгээний тайланд үндэслэн боловсруулах юм. Мөн Такаичи Санаэ үнэлгээ хийх болон хохирлыг барагдуулах үйл явцын туршид Монголын Засгийн газартай "ойр нягт хамтран" ажиллахаа амлав.

 

Үүний хариуд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал гамшгийн улмаас учирсан хохирлын ерөнхий нөхцөл байдлыг Такаичи Санаэд танилцууллаа. Тэрбээр Япон улсаас харамсаж буйгаа илэрхийлж, тусламж дэмжлэг үзүүлэхээ мэдэгдсэнд гүн талархал илэрхийлээд, "байгаль экологийн гамшгийг үе шаттай, үр дүнтэйгээр нөхөн сэргээхэд" чиглэсэн Японы талын "шинжлэх ухааны үндэслэлтэй арга барил"-ыг сайшааж, Монгол Улс бүх талын нөхөн сэргээх ажилд Японтой нягт хамтран ажиллахад бэлэн байгааг нэмж хэлэв.

 

 

Мөн хоёр улсын удирдагчид 2027 онд тохиох Монгол, Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 55 жилийн ойн босгон дээр хоёр талын найрамдалт харилцаа болон практик хамтын ажиллагааг улам бүр бэхжүүлэхээр тохиролцжээ.

 

Хоёр улсын Засгийн газраас гаргасан албан ёсны мэдээллээс үзвэл, уг богино хэмжээний яриа хэлэлцээ нь зөвхөн Монгол, Японы хоёр талт тусламж болон дипломат хөтөлбөрт чиглэсэн байна. Гэвч Хятадын талын хилийн дагуу явуулсан өргөн хүрээний гал унтраах ажиллагаа болон уг хээрийн түймэр нь Хятадын газар нутагт хил дамнан учруулж болох байсан эрсдэлийн талаар огт дурдаагүй өнгөрчээ.

 

Гурван улс, гурван байр суурь

 

Энэхүү үйл хэрэг явдал нь Монгол, Хятад, Япон улсуудын улс төр, судлаачдын түвшин болон олон нийтийн хүрээнд маш хүчтэй хариу үйлдлийг дагууллаа. Үүний зэрэгцээ талуудын ашиг сонирхол болон баримталж буй байр суурь тодорхой зөрүүтэй байгаа нь ажиглагдаж байна.

Монгол Улсын хувьд уг хээрийн түймэр нь тусгаар тогтнол, хариуцлагын тогтолцоо болон дотоод засаглалаа эргэн харах асуудлыг хөндөв. Ерөнхий сайд Н.Учрал Засгийн газрын хуралдааны үеэр энэхүү хэрэг явдлыг "байгаль экологийн ноцтой гамшиг осол" гэв. Тэрбээр "Гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монгол Улсын хуулиас дээгүүр ямар ч давуу эрх эдлэхгүй" гэдгийг хатуу мэдэгдсэн байна. Улмаар тусгай хамгаалалттай газар нутаг руу нэвтрэх зөвшөөрөл олгосон үйл явцыг нарийвчлан шалгахыг шаардав. Мөн байгаль экологийн хохирлын иж бүрэн үнэлгээ болон нөхөн төлбөр тогтоох журмын дагуу холбогдох компани, албан тушаалтнуудад хуулийн хариуцлага хүлээлгэхээ амлалаа.

 

Сөрөг хүчин болох Ардчилсан намын УИХ-ын гишүүн О.Алтангэрэл хариуцлагын талаар илүү эрс шийдэмгий шаардлага тавьжээ. Тэрбээр экологийн нөхөн төлбөрийн барьцаа болгож Мобиком компанийн Монгол дахь бүх хөрөнгө, санхүүгийн дансыг шүүхийн шийдвэрээр царцаахыг шаардсан байна.

 

Харин нийгэмд нөлөө бүхий инфлюнсэр Сумогийн их аварга Асашорюү Д.Дагвадорж нийгмийн сүлжээнд өөрийн байр суурь илэрхийллээ. Тэрбээр Монгол Улсын дотоод засаглалын сул талыг шүүмжилж, "Японы талыг сохроор буруутгах нь өрөөсгөл" гэдгийг шулуухан хэлэв. Мөн Мобикомд Нөмрөгийн дархан цаазат газар руу нэвтрэх зөвшөөрөл олгосон орон нутгийн албан тушаалтнуудыг хэвлэл мэдээллийнхэн нарийвчлан шалгахыг уриалж, орон нутгийн зохицуулалтын хүнд суртал авлигын асуудлыг хөндсөн байна.

Асашорюүгийн энэхүү мэдэгдэл нь тус тээврийн хэрэгслүүдийн цувааны зөвшөөрлийг хэн олгосон бэ гэх асуудлаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хүчтэй маргаан дэгдээв. Улмаар Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн төрсөн дүү, зүүн аймгуудаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн У.Отгонбаяр зэрэг орон нутгийн хилийн бүсийн удирдлагууд болон улс төрийн сүлжээг уг маргаан руу татан оруулахад хүргэжээ. Гэвч гишүүн У.Отгонбаяр хэд хоногийн дараа энэ хэрэгт ямар нэгэн байдлаар холбоотой гэдгээ эрс үгүйсгэж, уг асуултуудыг улс төрийн зорилготой гүтгэлэг (хар пиар) хэмээн мэдэгдсэн байна.

Японы түвшинд компанийн хариуцлага болон улс орны нэр хүндэд хохирол учрах вий гэх түгшүүр үүсээд байна. Японы Ардчилсан Шинэ Намын (DPFP) Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Шимба Казүя энэхүү хэрэг явдлыг хувь компанийн хариуцлагын хэмжээнээс хальсан ноцтой асуудал хэмээн олон нийтэд нээлттэй шүүмжлэв. Тэрбээр хариуцлага хүлээх тал дээр Монгол Улсад чин сэтгэлээ харуулахын тулд Японы Засгийн газар үндэсний түвшинд оролцохыг шаардсан байна.

 

Японы дотоодод олон нийтийн зүгээс Засгийн газраа удаан хариу үйлдэл үзүүлсэн, мөн "давхар стандарт" баримталлаа гэж ерөнхийд нь буруутгаж байгаа юм. Японы Засгийн газар дотооддоо байгаль орчны ялихгүй хохиролд маш мэдрэг ханддаг атлаа Японы компани нь хилийн чанадад дэлхийн хэмжээний байгаль экологийн сүйрэл учруулсанд шүүмжлэлтэй хандаж байна. Хэрэг эрхлэх газрын дарга Кихара Миноругийн хожуу мэдэгдлийг сөрөг хүчний намууд болон хэвлэл мэдээллийнхэн "дипломат харилцааны чадамжгүй байдал", "компаниа өмгөөлсөн хамгаалалтын бодлого" хэмээн шүүмжилжээ. Токио хоёр долоо хоногийн турш чимээгүй байсныг зарим талууд "үндэсний шившиг" гэж нэрлэсэн байна.

Японы эрх баригч болон сөрөг хүчний талуудын зүгээс хариуцлага тооцох шаардлага дээр санал нэгдэж байгаа ч стратегийн тэргүүлэх чиглэлийн хувьд ялгаатай байр суурьтай байна. Эрх баригч Либерал Ардчилсан Намын (ЛАН) гишүүн, Гадаад хэргийн дэд сайд асан Накаяма Ясүхидэ "ABEMA News" сувгаар хэлэхдээ, харилцаа холбооны гигант "KDDI" болон түүний охин компани "Мобиком" нь хувь компани, санхүүгийн болон ёс зүйн туйлын хариуцлагыг хүлээх ёстойг дурдав. Гэхдээ үйл ажиллагааны явцад гарсан энэхүү түймрийн хэрэг явдлыг Япон, Монголын улс хоорондын харилцаа түншлэлээс хатуу зааглах ёстой гэж тэрбээр үзжээ.

 

Хойд Солонгост барьцаалагдсан иргэдийн асуудлыг шийдвэрлэхэд Улаанбаатар хот нь дипломат харилцааны орлуулашгүй зуучлагч байсаар ирсэн. Энэхүү үндэсний аюулгүй байдлын чухал ач холбогдлыг харгалзан үзэж, хоёр талын стратегийн хэлхээ холбоог ганц компанийн гамшиг ослоос болж золиослох аргагүй гэдгийг Накаяма Ясүхидэ онцоллоо. Мөн тус Японы хөрөнгө оруулалттай Мобиком компаний холбоо харилцааны дэд бүтэц нь Монгол-Хятад болон Монгол-Оросын хилийн эмзэг бүсэд суурьлуулсан байрлаж байгаа нь геополитик тагнуул мэдээллийн аюулгүй байдлын эрсдэлийг шууд дагуулж байна. Иймд Японы "гуравдагч хөрш"-ийн статус сулрах нь бүс нутгийн аюулгүй байдлын нөхцөл байдалд шууд сөргөөр нөлөөлнө гэдгийг тэрбээр анхааруулав.

 

Үүний зэрэгцээ, ЛАН-ын хууль тогтоогч, Япон-Монголын парламентын найрамдлын бүлгийн дарга Нагашима Акихиса хууль зүйн хамгаалалтаа чангатгаж, Мобикомын тээврийн хэрэгслүүдийн цуваа нь тухайн орон нутгийн засаг захиргааны албан ёсны зөвшөөрлийн дагуу нэвтэрсэн бөгөөд Монголын хил боомтын албаныханы идэвхтэй хамгаалалтад авч явсныг онцолсон байна. Тэрбээр урьдчилж гаргасан хөндлөнгийн дүгнэлтүүдийг буруушаав. Нагашима Акихиса нь Накаяма Ясүхидэгийн нэгэн адил Бээжингийн талд албан ёсоор уучлалт гуйхыг шаардсан Хятадын төрийн хэвлэл мэдээллийн шаардлагыг “эрс няцаасан” бөгөөд үүнийг давуу тал олж авах зорилгоор зориудаар зохион байгуулсан, батлагдаагүй хил дамнасан улс төрийн явуулга гэж үзэж буйгаа илэрхийлэв.

 

Энэхүү бодит байдалд суурилсан нэгдсэн хамгаалалт нь Ерөнхий сайд Такаичи Санаэд өөрийн хариу арга хэмжээг хэрэгжүүлэх боломжийг олгов. Ерөнхий сайд Н.Учралтай шууд утсаар ярьж, Засгийн газрын дэмжлэгтэй ЖАЙКА-гийн "Байгаль орчныг нөхөн сэргээх мэргэжилтнүүдийн баг"-ыг илгээснээр Такаичи Санаэ тусгаар улсын "ногоон дипломат ажиллагаа"-г гарамгай ашиглаж байна. Энэ нь нөхөн сэргээлтийн багцыг өөртөө авч, Японы стратегийн нөлөө болон Монгол дахь эгзэгтэй дэд бүтцийн зураглалыг бүс нутгийн гуравдагч талын оролцооноос үр дүнтэйгээр халхлан тусгаарлах алхам боллоо.

 

Байгаль орчны засаглал

 

 

Нөмрөгийн хээрийн түймэр нь геополитикийн үр дагавраас гадна өөр нэгэн чухал үнэнийг харууллаа. Энэ нь ихэвчлэн цаасан дээр л үлддэг корпорацуудын "Байгаль орчин, нийгэм, засаглал" (ESG)-ын амлалт амьдрал дээр хэрхэн хязгаарлагдмал байдгийг илчлэх тод жишээ юм. Японы харилцаа холбооны тэргүүлэгч гигант "KDDI" корпораци нь дотооддоо байгаль орчин, үйлдвэрлэлийн аюулгүй байдлын маш хатуу стандартыг мөрддөг. Гэвч тэдний хилийн чанад дахь үйл ажиллагаа нь түгшүүртэй "давхар стандарт"-тай байгааг уг хэрэг явдал ил болгов. Гал түймрийн хамгийн өндөр эрсдэлтэй хуурайшилттай улиралд дархан цаазат газрын онцгой бүс рүү тээврийн хэрэгслүүдийн цуваагаа гүн нэвтрүүлсэн нь Мобиком компанийн эрсдэлийн удирдлагад асар том зөрүү байсныг баталлаа. Тус компани засаг захиргааны тусгай зөвшөөрөл ашиглан орон нутгийн зохицуулалтыг тойрч гарсан байна. Энэ нь хөрөнгө оруулалт хүлээн авагч орны байгаль орчны хяналтын цоорхойг системтэйгээр ашигладаг байдлыг нь илтгэв.

 

Гамшгийн голомтод авч хэрэгжүүлсэн хариу арга хэмжээ хангалтгүй байсан нь эрсдэлийн хяналт бүрэн нурсныг дахин баталлаа.

 

Албан ёсны мэдээллээр, тус компанийн удирдлагын баг задгай тал хээрийн түймрийг унтраахад тохиромжтой мэргэжлийн ямар ч багаж хэрэгсэлгүй явжээ. Үүний улмаас анх гарсан галыг хумьж чадалгүй, асар том гамшиг болон газар авахад хүрсэн байна. Энэхүү ноцтой дутагдал нь ESG тайлангуудын өнгөн талын хуурамч дүр төрхийг шууд цоо хатгав. Маш олон үндэстэн дамнасан корпорацуудын хувьд эрсдэлийн удирдлагын нарийн төлөвлөгөө болон байгаль орчны гамшгийн үеийн зураглал нь зөвхөн хөрөнгийн зах зээл дээр өндөр үнэлгээ (rating) авах олон нийтийн харилцааны (PR) хэрэгсэл төдий байдаг. Харин гамшгийн тэргүүн фронтод бодит сорилттой тулгарах үед эдгээр онолын системүүд нь бүрэн нуран унадаг байна.

Нөмрөгийн дархан цаазат газарт учирсан хээрийн түймрийн байгаль экологийн гамшиг хохирол нь Зүүн Хойд Азийн хил дамнасан байгаль орчны засаглалд маш том сануулга болов. Ийм түвшний дараа дараагийн гамшгаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд Монгол Улс дангаараа болон бүс нутгийн орнууд хамтран хэд хэдэн чухал алхмыг зайлшгүй авах шаардлагатай байна.

Юуны түрүүнд, Монгол Улс гадаадын хөрөнгө оруулалтад хүлээлгэх байгаль орчны хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах хэрэгтэй. Энэ нь гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүдэд зориулсан экологийн хариуцлагын тусгаарласан нарийвчилсан зохицуулалтыг нэвтрүүлэхийг хэлнэ. Байгаль орчинд өндөр эрсдэл учруулж болзошгүй компаниудаас нийт хөрөнгө оруулалтынх нь тодорхой хувьтай тэнцэх хэмжээний байгаль орчны аюулгүй байдал, чанарын барьцаа хөрөнгийг урьдчилан авдаг байх шаардлагатай. Уг хөрөнгийг Төв банкны эсвэл улсын тусгай дансанд байршуулах бөгөөд осол гарсан тохиолдолд экологийг нөхөн сэргээхэд шууд зарцуулна.

 

Үүний зэрэгцээ, учирсан нийт хохирлыг тооцохдоо НҮБ-ын экосистемийн үйлчилгээний үнэлгээний стандартыг ашиглах нь зүйтэй. Энэхүү стандартад хөрсний нүүрстөрөгчийн шингээлтийн алдагдал, биологийн олон янз байдалд учруулсан хохирол болон үр дагавар гамшгийг арилгах зардал зэргийг цогцоор нь багтаадаг. Ингэснээр байгаль орчны хууль тогтоомжийг зөрчих үед хүлээх санхүүгийн өртгийг үлэмж хэмжээгээр нэмэгдүүлэх юм.

 

Техник чадавхын хувьд агаар болон газрын нэгдсэн хяналтын сүлжээг байгуулах шаардлагатай. Түймрийн өндөр эрсдэлтэй хуурайшилттай улиралд минутын нарийвчлалтай, шуурхай сонордуулга өгөх чадалтай, хэт улаан туяаны мэдрэгч бүхий дроны автомат эргүүлийн системийг нэвтрүүлэх хэрэгтэй байна. Түүнчлэн, тусгай хамгаалалттай газар нутгийн байгаль хамгаалагчдын техник хэрэгсэл, хууль сахиулах эрх мэдлийг шат дараалан сайжруулах нь зүйтэй. Энэ нь гаднаас нэвтэрч буй хүн хүч, техникийн шалгалтыг чангатгаж, бизнесийн үйл ажиллагааны нэрээр хууль бусаар нэвтрэх явдлыг таслан зогсооход тусална.

Бүс нутгийн хамтын ажиллагааны хүрээнд Монгол, Хятадын хоорондын хилийн бүсэд түймрээс сэргийлэх, тэмцэх хэлэлцээрийг шинэчлэн сайжруулахад анхаарах хэрэгтэй. Хилийн тодорхой зурвас дотор хил дамнасан гал унтраах шуурхай ажиллагааны "ногоон суваг" байгуулах боломжийг эрэлхийлэх нь зүйтэй юм. Энэ нь томоохон түймрийн үед хил дамнасан аврах ажиллагааны зөвшөөрлийн шат дамжлагыг хялбарчлах ач холбогдолтой.

 

Үүний зэрэгцээ, хил дамнасан байгаль орчны хохирлыг барагдуулах хариуцлагын механизмыг хамтран байгуулж болно. Мөн НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр (UNEP)-ийн дэмжлэгтэйгээр буруутай компаниудын санхүүжилтээр босгосон урт хугацааны экологийн итгэлцлийн санг байгуулж болох юм. Энэхүү сан нь бүс нутгийн экологийг нөхөн сэргээх, биологийн олон янз байдлыг хамгаалахад зориулагдах бөгөөд ингэснээр гамшгийн хариу арга хэмжээ, нөхөн төлбөр, урт хугацааны менежментийг хамарсан хаалттай, цогц тогтолцоо бүрдэх юм.

Нөмрөгийн талын дөрөвний гурвыг үнсэн товрог болгосон энэхүү хээрийн түймэр нь Зүүн Хойд Азийн хил дамнасан байгаль орчны засаглалын тогтолцоо хэр зэрэг хоцрогдсоныг харуулсан гашуун сургамж боллоо. Байгаль экологи, уур амьсгалын өөрчлөлт болон геополитикийн хямралууд харилцан сүлжэлдсэн өнөө үед байгаль орчны засаглал нь зөвхөн тухайн нэг улсын дотоод хэрэг байхаа больжээ. Харин улсын тусгаар тогтнол, бүс нутгийн аюулгүй байдал, олон талт итгэлцэлтэй шууд холбоотой гол асуудал болон хувирсан байна. Үндэстэн дамнасан корпорацын хөрөнгийн урсгал, үйл ажиллагаанд хүлээлгэх байгаль орчны хариуцлагыг хатуу тогтолцоогоор хязгаарлаж, хилийн дэглэмийн цоорхойнуудыг олон талт хамтын ажиллагааны хүрээнд нөхөж чадвал бид Зүүн Хойд Азид тогтвортой, бат бөх экологийн аюулгүй байдлын хамгаалалтын барьерийг бодитоор цогцлоож чадна.

 

Энэхүү өгүүлэл "The Diplomat" сэтгүүлд 2026 оны 10 дугаар сарын 31-ны өдөр англи хэл дээр "Fire Devastated a Mongolian Nature Reserve. Who’s to Blame?" нэртэйгээр нийтлэгдсэн болно.

 

 

 

Судлаач Ч.Сумъяа