Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Л.Оюун-Эрдэнэ "NTV" телевизийн “Лхагвын тойм” нэвтрүүлгийн ярилцлагыг бүрэн эхээр нь нийтэллээ.

---

-Танд оройн мэнд хүргэе. Ярилцлагаа сүүлийн үеийн ажил төрлөөс нь эхэлье гэж бодож байна?

-Ерөнхий сайд байсан хүн, хамаагүй яриад яах вэ, намын даргаа бас өгчхөөд ярья гэж хүлээсэн. Үүнийг зарим нэг журмын нөхдөдөө хэлчих нь зүйтэй байх. Дээрээс нь одоо бол би УИХ-ын гишүүн, ярих эрхтэй хүн. Улсын, эсвэл намын өмнө хариуцлага хүлээсэн ажилд байсан хүн байсан, одоо биш. Тийм учраас хангалттай хүлээсэн энэ зүйлийг зөвөөр ойлгоорой гэж хэлье.

-Та сүүлийн үед ямар ажил дээр төвлөрч байна вэ. Ерөнхий сайдын их ажлаас есөн сар гарч байгаад ирлээ. Энэ хугацаанд яг ямар ажил дээр төвлөрч байна вэ. Хуулийн төсөл байна уу. Эсвэл бол алдаа оноогоо бодож байна уу. Үгүй бол сайхан амраад байна уу?

-Ажиглаж байна. Улс төрийн үйл явдлууд юу болж байгааг л анхааралтай ажиглаж байна. Тэр чинь бас дүгнэлтэд их хэрэгтэй.

-Манай Ерөнхий сайд байсан хүмүүс ном бичээд л яваад байдаг. Ном бичиж байна уу. Та бас ном гаргах тухай ярьчихсан байсан?

-45-тай байхад нэг их дурсамж ч яаж байх вэ дээ.

-За гол асуудал руугаа оръё. МАН-ынхаа Бага хурал, ойн хуралд та яагаад оролцсонгүй вэ. Таныг уриагүй юу, эсвэл өөрөө очсонгүй юу?

-Гадаадад байж таарсан.

-Тэр Бага хурлыг яагаад ярьж эхэлж байна вэ гэхээр энэ хаврын гэлтгүй ер нь энэ улс төрийн гол ньюансууд энэ дээр эхэлчихлээ. УИХ-ын дарга асан Д.Амарбаясгалан, дэд дарга асан Х.Булгантуяа, мөн Н.Тавинбэх гээд сайдаар ажиллаж байсан, төрийн нарийн бичгээр ажиллаж байсан, та их сайн мэдэх байх А.Амундра нарын дөрвөн хүнийг МАН-аас хөөх санаачилга гарсан байна. Энэ үйл явцыг та юу гэж дүгнэж харав?

-Мэдээж, цочирдсон. Яг ийм үйл явдал болно гэж төсөөлөөгүй. Тийм учраас хүмүүс рүү ярьж юу болсон бэ гэдгийг лавлахыг хичээсэн. Нөгөө талдаа онгоцныхоо хуваарийг өөрчлөөд наашаа ирье гэж бодсон. Гуравдугаар сарын 1-нд чинь хуулийн төсөл өргөн барих санаачилга...

 

-Та Ерөнхийлөгчийн хуулийг ярьж байна уу?

-Тийм, Ерөнхийлөгчийн хуулийг ярьж байна. Ингээд дүгнээд, өөрийнхөө байр суурийг илэрхийлэх цаг нь болж дээ гэж бодсон. Өмнө нь яагаад яриагүй вэ гэхээр дундуур нь орж асуудал болоод яах вэ, намын Их Хуралтай холбоотой, хаврын улс төртэй холбоотой асуудал уг нь Н.Учрал намын дарга болсноор дууссан гэж итгэж байсан. Их эв нэгдэлтэй гоё хурал болсон өглөөг хүртэл.Намын шинэ даргатайгаа хамт олон ирээдүйн талаар сайхан ярилцсан. Гэхдээ энэ бол Н.Учралын өөрийнх нь шийдвэр биш гэж би бодож байгаа юм. Н.Учралд улс төрийн дарамт ирсэн байна. Миний бодлоор Д.Амарбаясгалан болон бусад нөхдийг шахах гэж байгаа, Ерөнхийлөгчийн ойр хавийн хүмүүсийн шахалт болов уу, магадгүй Я.Содбаатарын ч юм уу.Тэр нь юу вэ гэхээр энэ чинь Ерөнхийлөгч сунгагдах тухай, эсвэл Ерөнхийлөгч буугаад буцаж намын дарга болох тухай л яриа болоод л ингээд маргаан болоод үргэлжлээд байгаа шүү дээ. Их өрнөлтэй. Сүүлийн хавар ч яригдсан юм биш. Бараг 3-4 жил л ийм юм болж байгаа юм. Үүнээс улбаатай л маргаан явж байгаад нам дотор байгаа залуучуудаа л бүтэн шахах ийм бодлого барьж байгаа юм байна гэж одоо би ойлгосон.Үүнийг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй гэж үзсэн. Тийм учраас олон нийтэд хандаж ярих нь бол зүйтэй юм, яагаад гэвэл энэ бол парламентын ардчиллын, ардчилсан тогтолцоог үгүйсгэж байна гэж би хувьдаа үзэж байгаа. Д.Амарбаясгалан дээр алдаа гарсан байж, гэхдээ би нэг зүйл дээр гайхаж байгаа. Бор тээгийг яагаад Д.Амарбаясгалан заавал намын даргад өрсөлдсөнийх нь дараа ярьж байна вэ. Тийм асуудал байсан юм бол яагаад УИХ-ын дарга болгочхож байгаа юм бэ. УИХ-ын дарга байхад нь яагаад яриагүй юм бэ. Тэгэхээр энэ бол объектив биш, субьектив улс төрийн зорилготой байна гэж би үзэх гээд байна. Х.Булгантуяа ч гэсэн, Х.Булгантуяа ер нь яг яасан юм бэ. Засгийн газрыг огцрох хурлыг удирдаад гэмт хэрэгтэн болчихвол цаашаагаа парламентын ардчилал гэж байх хэрэгтэй юм уу.Х.Булгантуяа тэр шөнө хурал удирдаад хүнд таалагдаагүй байж болно. Гэхдээ таалагдахгүй байна гэдэг бол гэмт хэрэг биш. Ялгаатай асуудал. Ийм асуудлууд бол хэр хэмжээ хэтэрч байна. Уг нь Ерөнхийлөгч Үндсэн хуулиараа нам бус. Гэтэл одоо ЕТГ-аар манай намын Удирдах зөвлөл бүтэн бараг дүүрчих шиг боллоо. Үүнийг хүнд тохируулаад, зөв өө гэж яваад байж болох байх. Тэгвэл Үндсэн хуульдаа Ерөнхийлөгч яагаад нам бус байх ёстой гэж үзсэн юм бэ. Ерөнхийлөгч нам бус юм бол ЕТГ-ын дарга, эсвэл Ерөнхийлөгчийн одоо эргэн тойронд байгаа нөхдүүд намын гишүүн байна гэдэг чинь юу гэсэн үг юм бэ. Тэгэхээр би субьектив харахгүй байгаа юм. Эхлээд дуугарч хязгаарлахгүй бол болохгүй нь ээ гэж би хэлж байгаа юм. Гуравдугаар сарын 1-нд Н.Учрал С.Данзан даргын талаар илтгэл тавьсан байна лээ. С.Данзан дарга хэлмэгдсэн учраас манай МАН одоо цагаатгаж байгаа тухай идеологи зарлаж байна гэж би ойлгоод байгаа, намын даргыг. Яг тэр өдрөө Д.Амарбаясгаланг намын даргад дэвшсэнийх нь төлөө намаас хөөх нь цагаатгал уу.

-Өнгөрсөн есдүгээр сарын сүүлээр УИХ-ын даргын хийсэн мэдээлэлд яг таныхтай төстэй байсан. Ерөнхийлөгчийг тойрсон хүмүүс гээд Я.Содбаатар, Ж.Энхбаяр гээд 3-4 хүний нэр хэлчихдэг. Үнэхээр тэр хүмүүс нь юм уу, эсвэл Ерөнхийлөгч нь тэгээд байгаа юм уу. Гол юмаа ярихгүй юм уу. Тойроод л зугтаад байх юм уу?

-Саяны Д.Амарбаясгаланг хөөсөн шийдвэрийг би бол Ерөнхийлөгч л гэж харж байгаа юм.

-За ойлголоо. Та бид хоёрын ярилцлага цаашаа үргэлжлэхийн тулд манай үзэгчдийн хамгийн их хүсэн хүлээж байгаа орлого нотлох талаар ярья. Та орлогоо нотолж чадсан уу?

-Чадсан. Би жагсаал хийсэн залуучууд, жагсаал дээр ирсэн хүмүүст талархалтай хандаж байгаа юм. Би ч өөрөө жагсаж явсан.Жагсаалынхантай бас нүүр тулаад гарч ирээд учраа хоёр, гурван ч удаа тайлбарлаж байсан. Бас тэгээд жагсаалаар огцорсон Ерөнхий сайд. Тийм учраас энэ бол зөв зүйтэй зүйл. Гэхдээ талбай дээр, ордон дотор давхар зүйл заавал өрнөж байдаг юм. Энэ давхар байгаа зүйлийн ордон дотор байгаа хэсэг ерөөсөө харагдахгүй үлдчихдэг. Тэгэхээр ордон дотор юу өрнөж байв аа гэдгийг би өнөөдөр өөртэй чинь ярилцахдаа мэдэж байгаа хүрээндээ ярихад бол бэлэн байгаа. Мэдээж тэр үеийн үйл явц бол одоо манайд өрнөж байгаа бүх үйл явц.

-Хоёулаа эхлээд орлоготой холбоотой зүйлсээ ярьчхаад дараа нь агуулгыг нь ярья?

-Тэгье ээ.

-Олон нийтэд гарсан мэдээллээр бараг нийтдээ нэг тэрбум орчим төгрөгийн бэлэг сэлтийн асуудал яригдсан. Гэхдээ би энэ дээр нэг зүйлийг танд болон үзэгчдэдээ сануулж хэлмээр байна. Монгол Улсын Ерөнхий сайд гэдэг хүн бол энэ улсыг төлөөлж байгаа хүн. Улстөрч гэдэг утгаараа заавал иргэддээ ил тод байх ёстой. Тодорхой хуулиудаар ч заасан. Энэ дээр хоёр хүний хайр сэтгэл, тэр эмэгтэй эсвэл тэр хүүхдийн хувийн орон зай руу орохгүй, гэхдээ тэнд зарлагадаж байгаа мөнгөн дүн тэр юмнууд хуулийн дагуу байсан уу үгүй юу гэдгийг л асууна. Тэр нэг тэрбум орчим гэдэг төгрөг яригдаад байсан. Нийтдээ ер нь хэдэн төгрөгийн бэлэг сэлтийн асуудал явсан байна вэ. Та дараа нь мэдээж нягталж үзсэн байх, 294 мянган ам.долларын бенц гээд л эхэлж байгаа шүү дээ?

-Бенц бол огт худлаа зүйл. Яг бодитой нь бөгж авчихсан. Цүнхний асуудал,амралтын газар очсон, тэгээд бенц болон бусад асуудлуудтай холбоотой мэдээнүүд постлогдсон юм билээ. Би тэр бүх мэдээллүүдийг аваад, болж өгвөл нөгөө чуулганаар итгэл үзүүлэх эсэхийг оруулчихсан. Тэр чуулганы санал хураалтаас өмнө АТГ-аас бичиг авах гээд. Ялаа энэ тэр гэж мэдэгдэл хийж хүмүүсийн уурыг хүргэдэг өдрөө л өгсөн юм. Ирсэн хариунаас харахад бараг 14 хоног байсан. Тэр 14 хоногийн дотор бол хангалттай ирүүлж болох байсан. Яагаад гэвэл бүх материалуудыг аваад хавсаргаад явуулсан. Харамсалтай нь ирээгүй л дээ. Тэгээд Засгийн газар огцорсон. Ингээд долдугаар сарын 23-нд АТГ-аас шалгаад, энэ бүх зүйл бол хууль ёсны ийм орлого байна, энэ зүйл нь худлаа, энэ зүйл нь үнэн байна аа гэдгийг байцаагаад, тэгээд энэ бичиг бол ирсэн. Гэхдээ би дэмжиж байгаа. Би хариуцлага хүлээчихлээ. Нэг үгээр хэлбэл, ёс зүйн асуудал гээд би өөрөө итгэл үзүүлэх санал хураалт оруулсан. УИХ-ын гишүүд маань надад итгэл үзүүлсэнгүй. Ингээд би огцорчихлоо. Үндсэндээ би олон нийтийн тавьсан саналд хүндэтгэлтэй хандлаа. Бусад асуудал дээр бид цаашдаа яах вэ гэдэг асуудал үүснэ ээ дээ. Засгийн газрын өргөн барьсан, хэрвээ орлогоо нотолж чадахгүй бол улсын орлого болох нь зүйтэй гэдэг хуулийг батлах нь хамгийн зөв гарц юм байна гэж бодсон. Цаашид ч ийм асуудлууд болно.

-АТГ-ын бичгийг яагаад удаасан юм бэ.Үүний цаана юу байна вэ?

-Хуулийн байгууллага төд хоногийн дотор ирүүлэх ёстой, үгүй гэдгийг би хэлж мэдэхгүй.

-Тэгэхдээ танд бодол байгаа шүү дээ?

-Тийм. Уг нь 14 хоногийн дотор одоо АТГ-аас энэ бичиг бол ирэх хангалттай хугацаа байсан гэж бодсон. Тэгж ч хүлээж, тэр чуулган удсан.Ерөөсөө дөрвөн баримт дээр тийм үгүй гэдэг хариулт л хэрэгтэй байсан. Очиж уулзаад л, тэр чинь дэлгүүр, за тэгээд хоёр хүний байцаалт, миний мэдүүлэг, манай хүүгийн мэдүүлэг, тэр охины мэдүүлэг, тэгээд яг юу болсон, аль нь худлаа юм гэдгийг...

-Шанелын 18 саяын цүнх үнэн байна. 17 саяын хувцас, дээрээс нь 20 сая төгрөгийн алмаазан бөгж зэргийг үнэн гэж хэлж байна уу?

-Бөгж нь бол үнэн. Цүнхийг манай хүү авч өгөөгүй нь тогтоогдсон. Тэр хоёр үерхсэн. Хүүхэдтэй болсон.Тэр баяраа тэмдэглэж сүй тавьсан. Болсон процесс нь яг ийм. Энэ үйл явдал дөрөвдүгээр сарын 22-нд болсон юм байна лээ. Тавдугаар сарын 9-ний өдөр энэ асуудал гарсан. Би хоёр хүүхэдтэй ажлаа өгчихсөний дараа 2-3 удаа уулзсан. Юу болсон бэ, яагаад жишээлбэл тэр мөнгөн дүнтэй пост хийчихдэг юм бэ гээд би асуусан.Найзуудынхаа групп чат дотор хоорондоо ярилцаж байсан яриа. Тэр постыг өөрчлөөд хийсэн нэлээн бэлтгэлтэй зүйл болсон юм байна лээ. Тэр яах вэ ингээд цаг хугацаагаар нотлогдоно. АТГ бол тэр дансаар нь шалгаад, дэлгүүр дээр нь очоод бүх зүйлүүдийг шалгасан. Долдугаар сарын 23-ны өдөр ирсэн.60 хоногийн дотор тогтоох ёстой юм байна лээ, 30 хоног тэгээд 30 хоногоор сунгадаг. Тэгээд тогтоогдоод бас ирүүлсэн.Гэхдээ тийм хугацаа хэрэгтэй л байсан юм байлгүй гэж би бодсон.

-Ийм хэмжээний бэлэг өгөхөд төрийн өндөр албан тушаалтны хүүхдүүд энэ мөнгийг хаанаас гаргасан бэ гэдгийг асуух ёстой. Хардах ёстой.Ийм хэмжээний зүйлийг та ингээд хүүхдэдээ өгөөд байх хэмжээний санхүүгийн хувьд боломжтой хүн мөн үү. Таны бүх ХОМ болон бүх юм ил байгаа л даа. Та өөрөөсөө гаргасан уу?

-Мэдээж манай хүү өөрөө багаасаа л студи гээд явдаг хүн. Та нар яг ингээд уулзвал бараг таних ч улсууд байгаа байх. Тэгээд би гэр бүлээ нэг их ил зарлаад байя гэж бас боддоггүй байсан. Тэр нь магадгүй алдаа ч байж магадгүй л юм шиг байгаа юм, сүүлд бодоход. Одоо манай хүү 25-тай залуу шүү дээ. Бэлэг сэлтдээ надаас мөнгө авч байсан зүйл байхгүй.

-Өөрөө олсон гэсэн үг үү?

-Тийм, өөрөө олсон.

-Уучлаарай, таны хариулт АТГ-ын шалгалтын хариу хоёр зөрөөд байх юм. Та албан бичгээ хар даа, өөрөө олсон гээд та сая хэлчихлээ шүү дээ?

-АТГ-т мэдүүлэг өгсөн. Манай хүүтэй холбоотой энэ асуудал бол эрх зүйн хувьд тусдаа л асуудал юм байна лээ. “Херо энтертайнмент” студийн одоо 50 хувийг би эзэмшдэг. Тэрний өдөр тутмынх нь үйл ажиллагааг манай хүү хариуцдаг. Зураг аваад, стори хийгээд, сошиал эвентүүд хийгээд, ингээд явдаг. Би студийн үйл ажиллагаанд өдөр тутам оролцоод байхгүй шүү дээ. Ер нь бол хүү багаасаа л тийм байсан.Тэгээд л тэр студиэс 300 сая төгрөгийг 150 сая, 80 сая, 70 сая гэдэг үнийн дүнгүүдтэйгээр олсон.Тэгээд бөгжний мөнгийг өөрөө шилжүүлсэн байна. Тийм учраас, энэ хууль ёсны болох нь тогтоогдлоо гэдэг мэдээлэгдсэн.

-“Хүлэг контент” ХХК,“Херо энтертайнмент групп” болон захирал Б.Б, иргэн А.А нарт холбогдох асуудалд Мөрдөн шалгах хэлтсээс хэрэг бүртгэлийн хэрэг нээн мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж байна гэж байгаа юм. Бат-Өлзийн Баатар гээд таны төрсөн ах, Амартүвшиний Амундара, би буруу санаагүй бол. Энэ хоёр хүн дээр хэрэг нээсэн.Одоо хэргүүд нь шалгагдаад явж байгаа гэж ойлгож байна. Өөрөөр хэлбэл, АТГ-аас гаргасан мэдээний төгсгөл дээр “Тэр студиэс мөнгө авчээ, гэхдээ тэр студийнхамаарал бүхий хүмүүс эзэдтэй холбоотой асуудлыг шалгажээ” гэж. Үүнийг та юу гэж харсан бэ. Өөрөөр хэлбэл, тэр мөнгө орж ирсэн эх үүсвэр нь хуулийн дагуу биш байх магадлалтай гэж үзээд шалгалтыг эхлүүлсэн байна, тийм үү?

-Энэ бол одоо шалгагдаад л явж байгаа. Сураг сонсоход олон удаа байцаалт аваад, олон ч удаа татвар тайлан, бичиг баримт бүх зүйлийг нь аваад л, үзээд л явж байгаа юм байна лээ. Ингээд хуулийн дагуу шалгагдах л ёстой. Жишээлбэл, нөгөө нэг яриад байгаа, хэрвээ ОТ-гоос мөнгө авчихсан бол энэ асуудал мөн үү, мөн. Биш, тэр нь бизнесийн орлого байвал энэ бол шударга бизнесийн орлого гээд л ялгачих ёстой. Энэ дээр хуулийн дагуу тайлбарууд нь тодорхой гараад явах байх.

-За, улс төрийн дараагийн сэдэв УИХ-ын гишүүнийг хариуцлага тооцоод эргүүлж татдаг байх ёс зүйн хариуцлага гэдэг зүйлийн хүрээнд хуулийн төслийг өргөн барих санаачилгаа илэрхийлээд, араас нь хуулийн төслөө өргөн барьчихлаа. Хуулийн төслийг нь харж амжсан уу та. Энэ хуулийн төслийг ер нь юу гэж харж байна вэ. Тэгээд бас та намын дарга байсан хүн шүү дээ?

-126 гишүүнтэй болгоход УИХ-д оруулсан Ерөнхий сайдын хувьд миний байр суурьБаялгийн сан, парламент хоёр дээр дандаа л тодорхой байсан. Өөрчлөгдөөгүй. УИХ-ын нэг ийм хэдэн хүний цуглуулга гэж харж болохгүй л дээ. Парламент бол ард түмэн түр хугацаанд төр барих эрхээ сонгуулиар өгчхөж байна гэсэн үг. Тэгэхлээр парламент өөрөө тусгаар тогтнол, ардчиллын суурь, бидний сонгож байгуулсан төр. Тэгэхээр сонгож байгуулсан төр маань геополитикийн, газар нутгийн, засаглалын, үзэл бодлын сорилтуудтай тулж магадгүй. Энэ агуулгаараа парламентын гишүүний эрх, парламентын бүрэн эрх гэдэг сонгогчдын эрхийг хамгаалж байгаа ойлголт. Сонгогчдын өгсөн саналд яаж хүндэтгэлтэй хандах вэ л гэдэг асуудал. Наанаа 1-2 гишүүн дээр гарсан асуудал дээр гишүүдийг татаад байя. Цэцэд шийдвэр гаргаад, тэртэй тэргүй прокурор татдаг, за дээрээс нь Дээд шүүх татдаг болох гэж байна шүү дээ. Дээрээс нь ёс зүйгээр Ёс зүйн хороо татдаг болох гэж байна.Гэтэл ёс зүйг жишээлбэл даргад таалагдсанаар ёс зүйтэй гэх юм уу таалагдахгүй байхаар ёс зүйтэй гэх юм уу энэ чинь өргөн ойлголт шүү дээ.Ингээд явах юм бол парламент амьгүй болно. Чив чимээгүй, үг дуугардаггүй, орж ирсэн хууль бүхнийг ёсчилж баталдаг.Ийм байхгүй л гэж бид таван намтай болсон. Одоо парламент өөрийгөө, дархлаагаа харуулах ёстой. Би бол хувь хүнийхээ хувьд хуулийн төслийг дэмжихгүй. Ер нь парламентад хавраас хойш халдаж байгаа хэд хэдэн үйлдэлд би туйлын шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Жишээлбэл, яахаараа Цэц парламентын ирцийн асуудал дээр дүгнэлт гаргадаг юм бэ. Яахлаараа Цэц Засгийн газар огцрохтой холбоотой асуудлыг удирдсан хурлыг шүүдэг юм бэ.

-Процедурыг?

-Тийм. Цэц бол тусдаа институци. Цэц бол парламентын гаргасан шийдвэр Үндсэн хуульд нийцэж байна уу үгүй юу гэдэгт л дүгнэлт хийх ёстой. Тэрнээс биш парламентын дотоод үйл ажиллагаанд Цэц орох эрх мэдэлтэй байгууллага биш. Энэ одоо юу болж байгаа юм бэ. Үүнийг бүгд харчхаад ингээд чив чимээгүй яваад байх уу.Би бол Г.Баясгалан даргыг их олон жилийн өмнөөс мэднэ. Бид хоёр ЗГХЭГ-т хамт ажиллаж байсан.Үүнийг мэдэхийн дээдээр мэдэх хүн. Тэгэхлээр Цэц хараат бус байдлаа бүтэн улс төрийн нөлөөнд алджээ гэж би дүгнэж байгаа юм.

-Хэн яаж нөлөөлсөн юм?

-Улстөрчид.

-Улстөрчид гэж хэн юм бэ?

-Ойлгомжтой шүү дээ. Засгийн газрыг огцруулсан.С.Бямбацогт нарын гишүүд очсон. Х.Булгантуяа дээр гурав хоногийн дотор дайн бүхий онц байдал зарласан гэдэг асуудлаар хэрэг үүсгэчихсэн. Х.Булгантуяа дээр өмгөөлөгч байхгүй хэрэг үүсгэчихсэн. Үүнийг ер нь хэвлэлийнхэн та нар ч юм уу, эсвэл манай сэхээтнүүд, ардчилсан үзэлтнүүдэд маань юу гэж харж байдаг юм бол.Эсвэл Х.Булгантуяа хурал удирдахдаа таалагдаагүй учраас уу. Энэ шударга ёс уу. Шударга ёс хоёр үзүүртэй зүү шиг байж болохгүй. Засгийн газар огцрох хурлыг удирдсан хүн эрүүгийн ялтан болчихдог юм бэ. Яагаад тэрийг Засгийн газрын харьяа байгууллага, тагнуул ньпарламентын дэд даргыг шалгадаг юм бэ.Х.Булгантуяа гишүүнийхээ хувьд алдаа гаргаагүй. Их хурлын даргын үүргийг гүйцэтгэж байсныхаа төлөө алдаа гаргасан. Цаашдаа парламент гэж байх юм уу.Ийм байдлаар явбал тусгаар тогтнолд маань нөлөөлөхгүй юу.Ардчилалд маань нөлөөлөхгүй юу. Ийм зүйл дээр чимээгүй яваад байгааг л би ярих цаг нь болжээ л гэж бодож байгаа юм.

-Ерөнхийлөгчөөс өргөн баригдчихсан энэ хуулийг Засгийн газар дэмжсэн гэдэг мэдээлэл гарсан. Засгийн газрын тэргүүн чинь ардчиллыг хамгаалаад л, та нар бүгдээрээ нийлж байгаад энэ тогтолцооны өөрчлөлтийг хийж байсан. УИХ-ын дарга Н.Учрал энэ хуулийн төслийг хэлэлцүүлнэ, манлайлж ажиллана гэчихсэн байна лээ. Ийм байдалтай цаашаа явж болох юм уу. Таны хэлж байгаагаар ардчиллаа аюулд оруулах гээд байгаа юм биш үү, энэ хоёр хүн?

-Үндсэн хуулиар гүйцэтгэх засаглал бол тусдаа, хууль тогтоох засаглал бол өөрөө тусдаа,Ерөнхийлөгч тусдаа, шүүх бол тусдаа, шал өөр байгууллагууд. Эрх мэдлийн салангид байдал, эрх мэдлийн харилцан хяналт тэнцэлтэй байдаг. Одоо бол парламент ч, Засгийн газар ч, бүр сүүлдээ улс төрийн намууд өөрсдийнхөөрөө шийдвэр гаргаж чадахгүй байдал руу явж байна. Хавраас хойш шүү. Би бас гайхаж байгаа юм. Л.Гантөмөр дарга, Т.Доржханд дарга бид 126-тай парламентыг бүрдүүлэхийн төлөө хичээнгүйлэн хамтдаа зүтгэсэн нөхдүүд. 126-тай энэ парламент бол иргэдийн төлөөллийг нэмэгдүүлэх том зарчим байсан. Парламентыг олон намын төлөөлөлтэй болох нь зүйтэй гэж үзсэн. Одоо тэгээд Засгийн газар дотор ороод сүнсээ худалдчихаж байгаа юм болов уу, аль эсвэл Т.Доржханд гэдэг хүн тэнд үг хэлээд үг нь огт гарахгүй дарагдаад өнгөрчихсөн юм болов уу. Эсвэл засаглалаа өөрчлөх нь зүйтэй юм аа гэдэг философи руу шилжчихсэн юм болов уу. Би уулзаад асууя гэж бодож байгаа юм. Дээрээс нь сөрөг хүчин байна уу үгүй юу. Намайг хамт засаглаж байхад ч АН-ынхан бол ер нь бол самардаг байсан шүү дээ. Би юу ч хэлдэггүй байсан. Шүүмжилж байгаа зүйлийг нь засах, зарим нэг зүйл дээр мэтгэлцээд л явдаг байсан. Гэхдээ хамтарсан засаг байсан үе шүү дээ. Одоо дан засаг дээр сөрөг хүчин ямар бодолтой байгаа юм, бүү мэд. Яах вэ, ирэх хоногт чуулган дөхөөд ирэхлээр бодвол тодорхой болох байлгүй дээ. Би сүүлийн үед нэг юм бодоод байгаа юм. Зөндөө л дуугарчихаар юмнууд болоод байхад манай хэвлэлийнхэн ч, парламентын гишүүд ч таг. Эсвэл манайд нөгөө дарангуйлал нь аль эрт тогтчихоод, бид үүнийгээ хэлж чадахгүй байдалд бүгдээрээ орчихсон юм уу. Энэ хоёрын л аль нэг байх. Тэгээд яах вэ дээ, парламентын гишүүд яах нь вэ, харж л байя. Парламент өөрөө шийдвэр гаргана, яахыг нь харъя даа.

-Энэ хуулийн төслийг санаачилсан тодорхой институт байгаа. Хуулийн төслийг санаачлаад орж ирсэн шалтгаанаа УИХ-ын гишүүд ёс зүйгүй байна, гишүүдэд хариуцлага тооцдог механизм нь Үндсэн хууль дээр байгаа хэрнээ үүнийгээ амилуулж чадахгүй байна гэсэн тайлбар хэлсэн. Таны харж байгаа өнцөг арай өөр байна?

-Үндсэн хуулийнхаа асуудлыг бол арай больчихоо байлгүй дээ гэж би найдаж байна.

-Үндсэн хуулийн асуудал гэж юу билээ?

-Яах вэ, нөгөө сунгагдах асуудал орж ирээд Ерөнхийлөгч өөрөө орж ирээд тэгэхгүй ээ гэчихсэн шүү дээ. Тэрэнд итгэж байна. Цэц дээр гэхдээ нэг асуудал байгаа.

-За, тэрийг хоёулаа сүүлдээ ярьчхаж болох байх. Тэгэхээр энэ бол парламентыг илүү одоо дуугүй болгох, улмаар 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль руу хандсан ийм асуудал руу орж байгаа юм уу?

-Сүүлийн үед болж байгаа зүйлүүдтэй холбож хардаж бодох эрх надад бас байна. Сүүлд болж байгаа зүйлүүд гэвэл энэ хууль өргөн баригдлаа. Шүүх дээр зарим нэр дэвшихээ зарласан хүмүүсийн нэр дэвших эрхүүд цуцлагдаж байх шиг байна.Зарим нэг улстөрчид буцаж орон зайгаа эзэлж байх шиг байна. За энэ ч яах вэ, байдаг зүйл. Тэгээд энэ бүх зүйлүүдийн өрнөлийг харахад 2027 онд ардчилсан сонгууль болох уу үгүй юу гэдэг их эргэлзээтэй байж магадгүй. Тэрний эхлэл энэ хууль байж магадгүй гэж би хувьдаа

бол хардаж байгаа. Тэгээд цаг хугацаа харуулах ёстой. Ер нь бол улс төрийн үйл явдлуудыг, ийм зүйлүүдийг улстөрчид, улс төрийн лидерүүд бодож, ярьж байх ёстой. Тэгэхээр энэ бол 27 оны сонгуулиас эхэлж байгаа юм уу гэж би бол зүгээр хувьдаа бодож байгаа. Тэгээд парламент хэлэлцэнэ. Мэдээж ёс зүй ярья, зөв. Яагаад парламент өөрөө заавал тэрийг хийж болохгүй гэж... Тэгвэл Ерөнхийлөгчийн ёс зүйг ярья л даа. Алийг нь яах юм бэ гэдэг асуудлуудаа институци бүгдээрээ л хоорондоо л ярьцгаая. Тэгэхгүй заавал хаврын чуулган эхлэхэд л ийм асуудлууд орж ирээд, бас гишүүдийг оруулж ирнэ гэх мэтийн гэдэг мэдээнүүд тавиад л, парламентаа айлгах гээд байгаа юм уу яах гээд байгаа юм бэ. Тэр чинь ард түмний төлөөлөл шүү дээ. Парламент ер нь хэнээс ч айдаг байж болохгүй. Тэгэхээр ийм асуудлаа наанатай цаанатай харж энэ мэтгэлцээн өрнөх болов уу гэж би бодож байгаа юм. Чуулган дээр би өөрийнхөө байр суурийг бас илүү тодорхой хэлнэ. Өнөөдөр бол би хангалттай өөрийнхөө үзэл санааг илэрхийлчихлээ л гэж бодож байна. Тэгээд бусад улс төрийн намууд байр сууриа хэрхэн илэрхийлэх юм байгаа юм. Энэ чинь парламентын гишүүд өөрсдөө чөлөөтэй саналаа ө өгөх ёстой асуудал. Дээрээс нь Цэцийн гишүүдийг нам шууд шийднэ гэдэг байдлаар хуульчлагдах гэж байгаа юм байна гэж ойлгосон. Энэ бол парламентын 40 хувь нь амьгүй болно гэсэн үг. Жагсаалтын гишүүдийг нам шууд одоо татаад л чуулган дээр нэг үг хэлээд л орой нь татаад л байдаг болчихвол парламентын нөгөө 40 хувь байхгүй болно.

-Таныг Ерөнхий сайд байхад бодлогыг чинь шүүмжилж хэлэхээр тэр гишүүн рүүгээ юм хэлмээр юм гардаг уу?

-Жишээлбэл, манай Д.Энхтүвшин гишүүн байна. Намайг их шүүмжилдэг байсан. Би нэг удаа нам дээр уулзаад Энхтүвшин маань намайг шүүмжлэх яах вэ, би бол ойлгоно. Наад жагсаалтын асуудлаа та нар маань яг энэ эрч хүчээрээ хамгаалаарай л гэж би хэлж байсан юм. Өөр юу ч хэлээгүй. Одоо би жагсаалтын гишүүддээ хандаж хэлэхэд, жагсаалтын гишүүд одоо өөрсдийгөө биш дараагийн жагсаалтад орох гишүүдийг хамгаалж дуугарах ёстой цаг шүү. Тэрнээс биш нэг ийм намд ажилладаг байсан хүмүүсээр хэрвээ жагсаалтыг дүүргэхээр соёл руу орвол, нийгмийн төлөөллийг хангах гэж пропорционал тогтолцоо руу орсон ямар ялгаа байгаа юм бэ. Энэ чинь төлөөллийг илүү өргөн болгоё л гэдэг л тогтолцоо. Тийм учраас энэ дээр жагсаалтын гишүүд маань, би л гишүүн болчихсон юм чинь одоо яах вэ, яаж ийж байгаад нэг тойрог олоод, тэгээд нэг сонгогдчихъё, тэгээд ард талын гишүүд татагдана уу яана уу хамаагүй гэж болохгүй. Энэ бол эс үйлдэл.Таны өөрийн чинь орон зай. Ер нь энэ парламент бол гайхалтай шинэчлэгдчихсэн парламент шүү дээ. Бараг 80 хувь нь цоо шинэ, бараг 25 хувь нь бүсгүйчүүдийн төлөөлөл, таван улс төрийн намтай. Ийм төлөөлөл үгээ хэлж чадахгүй, парламентаа хамгаалж чадахгүй, парламентын засаглал дээрээ хатуу байж чадахгүй бол, иймхэн сорилтыг давж чадахгүй бол Украин шиг ч юм уу, геополитикийн том сорилтуудыг яах юм бэ. Ингээд чив чимээгүй байж байгаад тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө алдах юм уу. Тэгэхээр би, залуучууд аа над дээр шүүмжлэлтэй байж чадсан шигээ парламентын ардчилал дээрээ хатуу байр суурьтай байгаарай. Зөвхөн өөрийгөө бодох биш, дараа дараагийн хүмүүст энэ нээлттэй хаалгыг үлдээхийн төлөө хариуцлага хүлээгээрэй гэж байгаа юм. Үйлдвэрчин, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, ШУА-ийн төлөөлөл битгий алдагдаасай. Ингэж байж парламент төлөөллийн төв байгууллага болно. Хэрвээ тэгэхгүй бол парламент чинь иргэдээсээ холдчихно.Ер нь парламентыг тараана гээд хүмүүс их ярьдаг юм. Энэ юу вэ гэхлээр парламент төв талбай дээр болж байгаа шууд жагсаалыг гүйцэтгэх засаглалаас хамгаалж байгаа цорын ганц ардчиллын механизм. Төрийн тогтвортой байдал гэдэг бол манай улсын хувьд парламентын тогтвортой байдал. Засаг унаж болно, яагаад гэвэл ард түмнээс сонгогдсон парламент засагтаа хариуцлага тооцчихож байгаа юм. Дахиад засаг байгуулж болно. Харин парламент тардаг болбол гэдэгт би сүүлийн үед санаа зовж байгаа. Төрийн бус байгууллагуудаас, парламент л муухай гэдэг суртал ухуулга их явж байх шиг байна. 76-г ингэсэн. 76 хулгайч гэсээр байгаад л парламентынхаа нэр хүндийг хүнд байдалд оруулсан. Одоо 126, жагсаалт муухай, олон намтай байх нь муухай, жендер зөв ч юм уу буруу ч юм у.Үүний цаана дандаа улс төрийн зорилгууд байгаа. Үүнийгээ олж харж наанатай цаанатай явахгүй бол ардчилал, парламентыг тэмцэж л хадгалахгүй бол тэнгэрээс унаж ирдэг зүйл биш. Тийм учраас энэ зүйлүүд дээрээ чуулган бас парламентын сорилттой болохоор байх шиг байна. Олон нийтдээ хандаж хэлэхэд парламент тараана гэж байгаа жагсаал бүхний цаана явцуу эрх ашиг байгаа шүү. Би энийг л хэлчихье.

-Ямар зорилго?

-Парламентыг тараана гэдэг чинь ардчиллыг устгаж засаглалыг өөрчилнө л гэдэг санаа шүү дээ.

-Засаглалыг өөрчлөх санаа энэ ер нь одоо угаасаа л юу байдаг юм бэ. Та юм хэлэх гэж байна уу?

-Өнөөдөр манайд байгаа энэ асуудал бол хувь хүмүүсийн асуудал бол огт биш. Нэг үгээр хэлбэл, У.Хүрэлсүх, Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хоёр хувь хүн хоорондоо асуудалтай болчхоод байна гэдэг өнцгөөс битгий хараарай. Би П.Очирбат гуай Д.Бямбасүрэн гуай хоёрыг бол сайн мэдэхгүй байна. Тэрнээс хойш дандаа Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёрын зөрчил дандаа асуудал болсон. Н.Багабанди дарга Н.Энхбаяр дарга хоёрын дунд ч начигнасан зөрчил болж байсан. Тэр үеийг би гадарлана л даа. Их хүнд төвөгтэй асуудлууд болдог байсан. Энэ чинь намынхаа л эрх мэдлийг цаагуураа булаацалдаад байгаа шүү дээ. Хэн нь нам дээрээ илүү байх вэ гэдгээ л үзээд байгаа байхгүй юу. Дараа нь Н.Энхбаяр дарга маань Ерөнхийлөгч болоод М.Энхболд дарга, С.Баяр дарга гээд айхтар сүрхий зөрчил болсон. Одоо хүртэл Н.Энхбаяр дарга С.Баяр дарга хоёр маань хоорондоо гомдолтой. Энэ тогтолцооны л асуудал. Долдугаар сарын 1-нд хэн нь цэрэг хөдөлгөсөн, үгүй гээд л бөөн маргаан болдог. МАН-ынхан л ерөөсөө болдоггүй нөхдүүд юм уу гэсэн чинь Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч болоод Н.Алтанхуяг дарга тэр хоёрын дунд хүргэн бэрийг нь хорьдог дээрээ тултлаа зөрчил. Ингээд өөрийнхөө Ерөнхийлөгчийг тавихлаар спикер нь нөгөө талдаа гарчхаад байдаг. Гурвууланг нь барьчихлаар нийгэм нь нөгөө талдаа гарчхаад байдаг.Энэ Үндсэн хуулийн механизмыг бодох л ёстой зүйл. Энэ бүх зүйл явж байгаад У.Хүрэлсүх дарга бид хоёр дээр ирсэн. Манайх ард түмнээс сонгогддог Ерөнхийлөгчтэй, парламентын засаглалтай гээд яриад байдаг. Төрийн эрх барих дээд байгууллага бол УИХ нь мөн гэчихсэн. Аль нь гүйцэтгэх засаглал юм бэ. Хоёр мөрийн хөтөлбөртэй, Ерөнхийлөгч мөрийн хөтөлбөртэй, Засгийн газар мөрийн хөтөлбөртэй байгаад байдаг. Хэнийхээ мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх юм бэ. Тэр их санхүү мөнгө хаана байна, тэгээд тэр нь хэрүүл болно. За бүр кабинетыг таллачихна. Ерөнхийлөгчийн сайд нар Ерөнхий сайдын үгийг сонсохгүй. Өөр намаас бол бүр баларсан юм болно. ҮАБЗ дээр төслүүд татаад шийдэл гаргаад яваад байдаг. Хамаг хулгай тэндээс үүдчихсэнийг нь бид нар олж харсан. Үндэсний аюулгүй байдал гэдэг том нэрийг хэвлэлийнхэн шүүмжилж чадахгүй. Нийгэм яриад байхгүй. Тэгэнгүүт хамгийн том төслүүдийг аваачаад ҮАБЗ дээр Ерөнхийлөгч өөрөө хуралдаад өөрийнхөө кабинетаар шийдчихэж байгаа юм. Ерөнхийлөгчийн кабинет гэж нэрлэдэг юм шүү дээ, ҮАБЗ-ийг. Хэрэг эрхлэх газрын дарга нь ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга гээд нөхөр байдаг юм. Ерөнхий сайд болохлоор өөрийн кабинеттай. Ингээд үзээд байдаг. Мэдээж санал зөрнө. Нөгөө хоёр хүн нь хоорондоо санал зөрөхгүй байсан ч аяндаа нөгөө нэг институци нь очоод хоорондоо зөрчилдчихнө. Ингээд 34 жил боллоо. Бид одоо бол нэг хувь хүн ингэсэн тэгсэн гэдэг жижиг зүйлээ орхиод бүх Ерөнхий сайд эс үйлдэл хийхгүйгээр юу болсон бэ гэдгээ над шиг яриасай. Ч.Сайханбилэг даргатай өөрийг чинь ярилцлага хийчхэнгүүт дараагийнх нь хүн байя гэж бодсон. Одоо ингээд бусад Ерөнхийлөгч нараас, Ерөнхий сайдуудаас яг тэр цаг хугацаандаа юу болсон бэ гэдгийг яг над шиг үнэнээр нь л яриулчих. Тэгвэл 2027 оны сонгуулийг Монголын ард түмэн маш зөв хийнэ. Тэр хүн нь өөрөө энэ тогтолцоогоо аль нэг талд нь гаргах л ёстой. Тэгэхгүй бол ингээд дахиад л хоёр хүнийг хооронд нь асуудалтай болгох гэж байгаа юм шиг орхичхож байна л гэсэн үг.

-Энэ ерөөсөө хэн ч байсан асуудал үүсэх тогтолцоо байх. Энэ дээр би дахиад нэг танаас нэг юм асууя. Таны яриан дундаас сая Ерөнхийлөгч нар ч гэсэн ёс зүй ярья л даа гэж байна. Хууль санаачлах тухай ч ярьж байх шиг байна. Импичмент ч гэдэг ч юм уу, Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуультай нь холбоотой, үгүй бол ер нь энэ парламентын тогтолцоо руу орж ирээд байгаа зүйлтэй нь холбоотой хуулийг та санаачлах гээд байна уу үгүй юу?

-Ерөнхийлөгчийг импичмент хийж байсан тохиолдол бол манай улсад байхгүй, гэхдээ хуулийн гарц байгаа. Нэг үгээр хэлбэл, Ерөнхийлөгч эрх мэдлээ хэтрүүлээд эрх зүйт төр дээгүүр субьектив байдлаар давбал, тэр нь нийгэмд тодорхой болоод Цэцийн дүгнэлт гарвал импичмент хийх ёстой. Тэр хувь хүн хамаатай чухал зүйл биш. Ерөнхийлөгчөө хязгаарлаж чадахгүй парламент геополитикийг яаж хязгаарлах юм бэ. Урьд нь хил хил дотроо, бүс бүс дотроо байдаг байсан бол одоо асуудал болж байна. Бид нарын магтаж итгэн үнэмшдэг байсан АНУ ч хажууд байгаа Канадаа нэг мужаа болгоё гээд яриад байна. Ийм асуудал ирвэл яах вэ. Дэлхийн дэг журам өөрчлөгдсөн.Дэг журам биш дураараа авирлалтын бас нэг том асуудал. Ийм асуудал манайд ирвэл яах юм бэ. Тэгэхээр парламентын халдашгүй байдлыг одоо байгаагаас илүү нэмэгдүүлэх ёстой болж байгаа биз. Ер нь бол парламентын гишүүн санал өгөхдөө хэнээс ч үл хамааран айхгүйгээр саналаа өгөх ёстой. Юун Ерөнхийлөгч, хоёр хөршөөсөө айхгүйгээр, зэвсэгт халдлагаас айхгүйгээр, жагсаалаас айхгүйгээр Монгол Улсынхаа тусгаар тогтнолын төлөө халдашгүй байж саналаа өгөх ёстой.

-Тийм учраас парламентыг хамгаалах ёстой?

-Нэг гишүүнийг хамгаалаад байгаа юм биш. Энэ дээр хүмүүс тоглоод парламентыг нимгэхэн болгох гээд байгааг олж харахгүй байна. Цэцийнхэнд хандаж хэлэхэд, парламент руугаа халдсан Цэц ер нь дэлхийн түүхэнд байхгүй. Монгол Улсын ард түмний байгуулсан парламент руу яахлаараа парламентаас томилогдсон Үндсэн хуулийн шүүх халддаг юм бэ. Энэ харин жинхнээсээ том асуудал болж магадгүй шүү, цаашдаа. Цагийн аясыг дагаж дарцаглаж байгаад цаг эргэх үед... Төрийн ажил цаасан дээр үлддэг. Өнөөдөр яах вэ, Х.Булгантуяаг няц дараад, сошиалд шүүчхэж байгаа юм чинь нүдээ аньж байгаад кнопдож байна. Гэхдээ энэ бол субьектив тал. Объектив талаасаа харвал Монгол Улсын парламентын бүрэн эрхтэй дэд дарга Монгол Улсын тусгаар тогтнол, аюулгүй байдал, эдийн засагтай холбоотой аль ч сэдвээр ямар ч сорилттой шийдвэр гарч ирсэн, хэнээс ч хараат бус удирдах дархлаа нь тэгвэл хаачих юм бэ. Дараа нь дэд дарга нар хурлаа удирдаж чадахгүй болох нь байна шүү дээ. Спикер ч гэсэн. Энэ чинь объектив зүйл биш байхгүй юу. Субьектив зүйлийг яаж ч гуйвуулж болно. Тэгэхээр үүнийг наанатай цаанатай харах цаг ирчхээд байна.Үндсэн хуулийн зөрчил байсан уу үгүй юу гэдгийг дахиад ярина.

-Таны хэлж байгаагаар шаардлагатай бол энэ парламент дээгүүр давах юм бол Монгол Улсын ардчилсан байдлыг үгүй хийх алхам хийх юм бол импичментийг ярина гэлээ. Энэ хууль тийм хэмжээний хууль мөн үү?

-Мөн, аль нэг институци нөгөө институцийнхээ бүрэн эрхт байдалд халдах ёсгүй. Тэр дундаа Ерөнхийлөгч парламентад ажлаа тайлагнадаг байх ёстой. Тэрнээс биш парламентад зааж сургаад байдаг хүн бол Ерөнхийлөгч биш. Парламентад зааж сургадаг ганц хүч байна. Энэ бол ард түмний шударга сонгууль. Ард түмний шударга сонгуулиас өөрөөр парламентад хариуцлага тооцох субьект байхгүй. Парламент зөвхөн өөрөө өөртөө л хариуцлага тооцож болно. Өөрөө өөрийгөө тарааж болно, эсвэл сонгуулиар. Тэрнээс биш парламент дотроос гарсан Ерөнхий сайд, парламентад тангараг өргөдөг Ерөнхийлөгч парламентад ажлаа тайлагнах ёстой субьектүүд парламентдаа хариуцлага тооцно, парламентаа жижгэрүүлнэ гэж юу яриад байгаа юм бэ. Тэр нэг ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга А.Бямбажаргал гээд нэг нөхөр байна. Өмнө нь би А.Гансүхтэй ч гэсэн муудалцаж л байсан. Тэр одоо парламентыг загнаад байж байдаг хэн бэ. Хоолойгоо шахчихсан, за парламентын гишүүд ээ, ер нь одоо та нар институттэй байх ёстой шүү гээд. ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга гэж гурван институцийн хурал зохион байгуулдаг л газар шүү дээ. Сүүлийн үед үг хэлдэггүй, бие биедээ пялдагадсаар байгаад Ерөнхийлөгчөө эвдчихдэг. Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн үед А.Гансүх гэж нэг нөхөр бас ийм болчихсон байсан юм. Засгийн газрын хуралдаанд хуралдаанд орж ирж сууна гээд болдоггүй. Би тухайн үед чинь Хэрэг эрхлэхийн сайд байсан. Чамайг суулгахгүй гэсэн чинь, тэгвэл чамайг Ерөнхийлөгчид хэлнэ гэж байна. Үгүй ээ, чи хэл хэл гээд. Тэгээд бид хоёр барьцалдаж авч байсан юм. Дээрээс нь нөгөө нэг хонгил гээд асуудал байна. Тэр чинь ҮАБЗ-ийн нэр дээр Засгийн газар мэдээгүй байхад хууль хяналтын байгууллагад Үндэсний аюулгүй байдлын асуудал, Ерөнхийлөгч ингэлээ, тэглээ гээд нэрийг нь бариад утасдчихдаг асуудлыг хонгил гээд байгаа юм. Тэрийг Н.Алтанхуяг дарга эд нар яриад байгаа мөртөө тодруулж хэлж чадахгүй байгаад байгаа юм. Тэгээд шүүгч нарт нөлөөлдөг. Шүүхийн хуулиар хараат бус байдалд нь хэн ч нөлөөлөх эрхгүй. Тэгэнгүүт яасан гэхлээр шүүгч ч тэр нэг ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн даргаасаа заавал шийдвэр авч байж хөдөлдөг болчихдог.

-Хараат бус шүүх шүү дээ?

-Яахлаараа зарим нэг юмнуудын цаг хугацаа нь давхцаад байна, энэ зүгээр энгийн тохиолдол уу. Одоо нэг хүн жишээлбэл Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшлээ гэхээр шүүх гэнэт ажиллаад л яг тэр бүрэлдэхүүн нь өөрөө урьд нь цагаатгачхангуутаа одоо больчхож байгаа юм бэ. Үүнийг шүүх хараат бус байна гэх үү. Зарим хэрэг нь яахлаар 10 жил, зарим хэрэг нь ингээд гэрлийн хурдаар явчихдаг юм бэ. Ингээд нотлогдоод байгаа байхгүй юу. Үүнийг чинь хонгил гээд байгаа юм. Нэг үгээр хэлбэл, эрх мэдлийн салангид байдал байхгүйгээр шүүх засаглал, хянадаг прокурор, мөрддөг хууль хяналтын байгууллагыг нэг хүн удирдана гэсэн үг. Үүнийг л хонгил гээд байгаа. Ойлгож ядаад байх юм байхгүй. Одоо энэ Ерөнхий шүүгч чинь сонгуулиар гарч ирсэн хүн шүү дээ. Тэгээд бас л нэмэргүй. Тийм учраас өнөөдөр хонгилын түлхүүр барьж байна гэж андуурч байгаа залуучууддаа хандаж хэлэхэд, хуулиа л дагах нь чухал шүү. Тэрнээс биш гарч ирж парламентыг загнах гээд л. ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга хэвлэлийн бага хурал хийгээд байж байдаг албан тушаалтан юм уу.Ингээд байж болохгүй учраас л би яриад байгаа юм. Тэрнээс надад А.Гансүх нь байна уу, А.Бямбажаргал нь байна уу хамаагүй, энийг хэн нэгэн хүн хэлэх ёстой. Ийм асуудлуудыг парламентын гишүүд маань тэгээд цаашдаа шүүмжлээд явах нь л одоо зүйтэй болов уу. Уг нь манай нийгэм чинь зөндөө шүүмжлэлтэй байдаг байсан. Одоо чимээгүй томоотой болчхоод, манай сэтгүүлчид маань ч айдас хүйдэстэй болчхоод байгаа юм уу. Заригийн Өнөрөөгөөс хойш иймэрхүү болчхов уу яав. Би тиймэрхүү юм бодоод л байгаа.

-Та нэр хэлсэн дээр нь би асуучих уу. Монгол Улсын хууль шүүхийн байгууллагын талаар та их ноцтой юмнууд ярьж дээ. Бие даасан байдлаар ажиллаж чаддаг уу гэдэг өнцгийг ярьчихлаа. Д.Амарбаясгалан дарга мэдээлэл хийгээд Л.Оюун-Эрдэнэ, Я.Содбаатар, Ж.Энхбаяр нарын зургаан хүн нийлж суугаад сэтгүүлчийг хорих юм уу үгүй юу гэдэг зүйлийг ярьсан. Тэгээд тэндээсээ “Хорьё” гэдэг дээр шийдэл нь гарсан юм уу даа.Тийм юм болсон юм уу. Та тэнд, ингэх юм бол бид бүгдээрээ ажлаа өгөөд зайлцгаавал яасан юм бэ гэж хэлсэн гэсэн. Тийм үйл явдал болсон юм уу?

-Болсон болсон. Монгол Улсын Ерөнхий сайд байсан хүний хариуцлагатай үг

-Б.Энхбаяр гишүүн бол болоогүй, энэ бол худлаа гэсэн. Б.Энхбаяр гишүүн байгаагүй юм уу?

-Б.Энхбаяр байгаагүй. За яах вэ, Б.Энхбаярын талаар би жаахан юм ярина аа, ярина. За энэ яах вэ, бас л нөгөө хонгилын нэг жишээ. Энэ нөгөө Үндэсний аюулгүй байдал гэдэг нэрийн доор гүйцэтгэх засаглал дотор байдаг хууль хяналтын байгууллагуудад яаж одоо нөгөө нэг шууд нөлөөлдөг вэ гэдэг нэг жишээ бол Өнөрөөгийн кэйс мөн. Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайд хоёр нь мэдээгүй байдаг. Тэгээд асуудал яваад Үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлыг задруулсан асуудал үүслээ гээд явчихдаг. Ороод ингээд ярихлаар, үгүй ээ энэ чинь тэг гэсэн чиглэл ҮАБЗ-өөс өгсөн шүү дээ гээд явчихдаг. Хорь гэдэг чиглэл өгсөн гэж байгаа юм уу, тийм. Энэ чинь ийм чиглэлтэй, ийм юм болсон шүү дээ гэдэг. Энэ зөвхөн өнөөгийн кейс биш. Энэ олон кейс үе үеийн Ерөнхийлөгч нарын үед болж байсан асуудал. Би үүнийг байнга л хөндөж ярьдаг юм. Ер нь ярих нь зүйтэй гэж боддог. Цаг үе нөхцөл байдалд бол зарчим савлаж болохгүй гэж би хувьдаа боддог юм.

-Хууль хяналтын байгууллага ингэж асуудлыг шийдэж болдог юм уу?

-Болоод байгаа биз дээ. 3.5 сая хүн юунд итгэх юм бэ. Тэр дээр манай Д.Тогтохсүрэн дарга байсан. Эрх баригч намын нөлөө бүхий удирдлагууд цуглаад зогсоох гээд дийлэхгүй л байна гэсэн үг.

-Хэнийг дийлэхгүй байгаа юм бэ. Ерөнхийлөгчид хонгилын түлхүүр байгаа юм уу?

-Үе үеийн Ерөнхийлөгчид л байсан шүү дээ. Дахиад ганцхан юм хэлье. Үүнийг хувь хүн гэж ерөөсөө битгий хараарай. Тэгвэл бид дахиад төөрчихнө. Би үзэгчдэд, бас намынхандаа ч гэсэн хандаж хэлэхэд, энэ хоёр хүний дунд зөрчил болоод, аль нь зөв, аль нь буруу гэдэг дээр битгий хуваагдаарай.Би Ерөнхийлөгчтэйгөө айхтар зөрчилдөөд л асуудал болоод байя гэж Ерөнхий сайд байхдаа ерөөсөө боддоггүй байсан. Яагаад гэхлээр Ерөнхий сайд хэзээ ч Ерөнхийлөгчтэйгөө зөрчилдөж чадахгүй, бууж өгнө. Яагаад гэвэл Ерөнхий сайд чинь улс орны өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг хүн. Одоо ингээд манай Г.Занданшатар дарга маань их л тийм өөдрөг, бас их нээлттэй явж байна. Гэхдээ яваандаа удаад ирэхлээр мань хүн аяндаа өөрөө ажилдаа илүү төвлөрч үг нь багасахаас өөр сонголтгүй болно. Ерөнхий сайд нэг мэдэгдэл хийнэ олон улсын мэдээ болчихдог. Сайд нэг байр суурь илэрхийлнэ, долларын ханшинд нөлөөлчихдөг. Ерөнхий сайд нэг мэдэгдэл хийнэ, шатахуунд нөлөөлж байна, хоёр хөршид нөлөөлнө. Миний үед ч Орос Украины дайн болж байсан, алийг нь сонгох вэ гэдэг л ийм л сонголтод тулгачихсан. Бас үг хэлэх маш хүнд.Элчин сайдуудтай уулзаад байр сууриа илэрхийлэх туйлын сорилттой. Экспорт байдаг, ардчилсан парламентын засаглалын үзэл санаа байдаг, дундуур нь яаж гарах вэ. Ийм сорилтууд манай улсад бий.

-Та сая тайлбарлаж хэлээд байна. Энэ бол хүн хоорондын зөрчил гэхээсээ тогтолцоо гэж хар гээд.Тэгвэл нөгөө 2027 хэн ч гарсан зөрчилдөнө гэсэн үг үү?

-Тийм, хэн ч байсан зөрчилдөнө.Ингээд асуудлууд үүсээд ингээд явлаа. Таны хэлдэг шиг үе үеийн Ерөнхий сайдууд жаргал зовлонгоо яриад өөрчлөгдчихвөл энэ улс оронд маань л хэрэгтэй байхгүй юу. Ерөнхий сайдууд тухайн үед хүнд байсан зүйлээ хоорондоо зөндөө л ярилцдаг. Ерөнхий сайдууд зовлон нэгтэй.Манай У.Хүрэлсүх дарга ч гэсэн Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй зөндөө л асуудлууд болж байсан. Одоо үүнийг яриад дараагийнхаа Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдад ийм тогтолцооны юмыг хувь хүний ч юм шиг болчихсон зүйлийг үлдээхгүй байж эс үйлдэл хийхгүй байх нь Монгол Улсад хэрэгтэй. Бид ярих үүрэгтэй. Тийм учраас би өнөөдөр энэ үүргийнхээ л дагуу ярьж байна. Гэхдээ энэ хуулийг өргөн бариагүй бол би чамд ярилцлага өгөхгүй байсан.Үнэнээ хэлье. Яагаад гэхлээр би зургадугаар сарын 2-ныг хүртэл өөртөө амлачихсан байсан. Адаглаад нэг жил ярихгүй гэж. Урьд нь Н.Алтанхуяг дарга парламентаар орж ирээд янз бүрийн юм яриад, би хэрэлддэг байсан. Та байх үедээ тэгээд хийж байхгүй яасан юм бэ. Одоо энд орж ирээд л учир зүггүй одоо янз бүрийн юм яриад гээд. Тэгдэг байсан юм. Тэрийг би бас бодчихгүй юу. Одоо тэгээд нэг юм яриад л гээд.Гэхдээ яг ийм зарчимд тулсан асуудлууд байна. Ийм асуудлууд дээр мэдсээр байж хэлэхгүй өнгөрнө гэдэг бол өөрөө дараа нь харамсаад ч барахгүй үр дагаварт аваачиж бас магадгүй. Хэлэлцүүлгээ өрнүүлэх хэрэгтэй.

-За, язгуур асуудал руугаа оръё. Засгийн газар огцорсон шалтгааныг юу гэж хардаг вэ. Алдаа нь юу байсан бэ?

-Мэдээж Засгийн газар огцорно гэдэг бол алдааны тухайд олон зүйл байгаа байх.Гадаад, дотоод олон хүчин зүйл байгаа. Яах вэ, яг үндсэндээ бүх л Засгийн газар ер нь нэг л юмнаас болж огцордог. Ерөнхийлөгчтэйгөө таарахаа болихоос болж огцордог шүү дээ. Тэр өдөр, Засгийн газрын төгсгөл бүгд адилхан. Мэдээж, сонгууль байгаа. Өөр нэг их Засгийн газар огцорч байсан тохиолдол бараг үгүй. Бусад нь шалтаг.

-Та хоёр хэзээ ер нь таарахаа больсон бэ?

-Би хэлсэн шүү дээ, 2027 оны сонгуулиас л болж ер нь таарахаа байсан асуудал. 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө ийм зүйл болно гэдгийг би ер нь маш сайн ойлгож байсан. Яагаад гэвэл өмнөх бүх кейс яг адилхан байхгүй юу. Би Ерөнхий сайд болчхоод У.Хүрэлсүх даргыг Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх болоод, за ингээд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдчихлоо. Бид хоёр намын байран дээр хоёулхнаа уулзаж өглөө хүртэл суусан юм.

-Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа юу?

-Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон өглөө нь. Сонгуулийн үр дүн гараад, өглөө үүр цайгаад тэгээд хоёулхнаа үлдэхгүй юу. Тэгэхэд, У.Хүрэлсүх дарга, за одоо ингээд ах нь Ерөнхийлөгч боллоо, чи нэг хундаганы үг хэл гээд. Би бодож байгаад ганцхан л үг хэлсэн. Тэр нь юу вэ гэхлээр, за өмнөх бүх Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд нар энэ тогтолцооноос болж хоорондоо муудалцаж байсан. Би тантай муудалцмааргүй байна. Хоёулаа сая Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн үед нэг нь Ерөнхий сайд, нэг нь Хэрэг эрхлэхийн сайд байсан. Юу болов. Бас л асуудалтай юм болсон. Ер нь бол одоо энэ зовлонг цэглэвэл яадаг юм бэ. Яагаад гэвэл та бид хоёр шиг ойлголцдог Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр дахиж Монголын түүхэнд гараа ч уу, үгүй ч үү. Нэг тойрог, нэг аймаг, нэг нам, нэг фракц, Ерөнхий сайд, ЗГХЭГ-ын дарга хоёр, тэгээд хоорондоо бас насны хувьд харьцангуй зөрүүтэй. Тэгээд ер нь таны энэ ажлыг авсан хүн. Мань хүн, хэн нэгэн хүний зургийн өмнө хэдүүлээ зогсоод яах вэ дээ, тэгэхээр энэ асуудлыг шийднэ ээ, хоёулаа хамтдаа гээд. Ийм яриа Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өглөө болж байлаа. Би маш их ойроос Ерөнхийлөгчийг анх удаа харж байгаа байхгүй юу, тэр чинь. Ерөнхийлөгч болсон хүнтэй ингэж нөгөө хамтарч ажиллах.Урьд нь яах вэ, зарим нь домог. Өөр намын ерөнхийлөгч бол нэг их уулзаад байж чадахгүй. Ингээд л яг нүдэн дээр л үнэхээр юу яадаг юм байна лээ. Яалт ч үгүй Ерөнхийлөгч болоод тангараг өргөсний дараа хүн тэгээд л Ерөнхийлөгч л болчихдог. Гэхдээ би нэг зүйлийг бас хэлдэг юм. Одоо манай найзууд ч гэсэн, та хоёр юу болоод байгаа юм бэ, яагаад байгаа юм бэ гээд бид хоёрын дунд зовж байгаа хүмүүс их байна шүү дээ. Одоо ч гэсэн би, энэ бол зөв зүйтэй зүйл гэж итгэдэг юм. Тэр нь юу вэ гэхлээр би Ерөнхийлөгч байж үзээгүй. Ерөнхийлөгч байсан хүмүүс л энэ сэтгэл зүйг ойлгоно. Тэгэхээр бидний хувьд бол дандаа үзээгүй талаас, өнцгөөс шүүмжлээд байдаг. Яг Ерөнхийлөгч болоод, одоо тэр л нэг бие даасан том том уулзалтууд болно, гадаад айлчлалаар Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс орнуудын эрх мэдэлтэй Ерөнхийлөгч нартай уулзана. ҮАБЗ-ийн тэргүүн, Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч гээд наадам нээнэ. Бүх юм нь протокол. Ерөнхий сайд чинь хөөрхий бүх юм нь аж ахуйн ажил. Ер нь чих ялгаатай л даа.Улс оронд айлчлал болно. Ерөнхийлөгч бол нэгдүгээр дипломат, Ерөнхий сайд гуравдугаар протокол.01,02,03 гэдэг чинь тийм шүү дээ. Уул нь парламентын засаглалтай, тэгсэн мөртөө ийм байдалтай байдаг. 1992 оноос хойш ингээд явчихсан л хэм хэмжээ. Зөв ч байж магадгүй. За ингээд нүдэн дээр л яалт ч үгүй ингээд л хоёр салдаг юм билээ. Би ч одоо маш их хичээсэн. Маш их үнэн байхыг хичээсэн, чин сэтгэлээсээ. Томилгоо болон бусад асуудал дээр өөрийн дур мэдсэн ч юм уу, бие даасан тоглолт аль болохоор хийхгүйгээр маш их хичээсэн. Үүнийхээ ч үр дүнд удсан байж магадгүй. Гэхдээ нэмэргүй юм байна гэдгийг би ойлгочхоод байгаа. Ялгаа байхгүй яг адилхан түүх давтагдаж байна. Тэгэхээр дараа дараа нь яг ийм зүйл ингээд давтагдана, ийм эрсдэл өндөр байна гэдгийг би харж байгаа. Үүнийг өөрчлөх гэж, зовлонг нь харж байсан болохлоор зургаан жилээр нэг удаа болгосон. Яагаад гэхлээр энэ чинь хоёр удаа сонгогдохоос бас болоод байдаг байсан юм. Ерөнхийлөгч нь дахиж сонгогдох гэж нөгөө кампани явуулаад байдаг. Тэгэхээр ийм хоёр кампани зэрэгцээд яваад байхлаар илүү хэцүү, тогтворгүй болгоод. Тэгэхээр нэг удаа сонгодог, нас нь 50-иас дээш болгосон. Ерөнхийлөгч болсон хүн маш гоёор, маш хүндэтгэлтэйгээр зургаан жил нийгмийн хүндтэй, улс төрийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер байх боломжийг эрх зүйн хувьд нь хийж өгөх нь зүйтэй гэдэг байдлаар тухайн үед ярьсан. 2019 он шүү дээ, энэ чинь. Гэтэл 2019 он онд болсон, одоо зургаан жилийн анхны кейс дээр дахиад л хүндрэл гарч байна л даа. Яг тэр Үндсэн хууль хийгдэж байхад би АН-ыхантай уулзаад Ерөнхийлөгч байсан хүн буцаж УИХ-д нэр дэвшихийг хуульчилж хаах нь зүйтэй гэдэг саналыг удаа дараа л оруулж байсан. Л.Гантөмөр дарга, өөр хэн байдаг юм, О.Цогтгэрэл дарга ч гэсэн тухайн үед бүлгийн дарга байл уу даа, манайхаас Д.Тогтохсүрэн дарга, Д.Амарбаясгалан, за Т.Доржханд, за С.Баярцогт дарга ч байсан. Би энэ байр суурийг туйлын хатуу хэлдэг байсан. Нэг л буруу жишиг тогтвол тэр буруу жишиг дагаад халдварладаг. Манайх чинь ийм буруу халдвар авахдаа их сайн шүү дээ. Ингээд нэгдүгээрт Ерөнхийлөгч сунгагдах боломжтой юу, үгүй юу гэдэг дээр зөрчил үүссэн. Бид хоёрын дунд хүмүүс болохлоор, чамайг Ерөнхий сайд болгоо биз дээ, та нар чинь зөндөө л ах дүү нар, найз нөхдүүд яваа биз дээ. Чамайг сонгогдъё гэхлээр танай тэр Л.Оюун-Эрдэнэ чинь л үгүй гээд байна шүү дээ, Д.Амарбаясгалан тэр хоёр чинь.Бүх юм боломжтой, би АН-ынхантай яриад тохирчихсон гээд хүмүүс ороод хэлээд байдаг. За, хэд хэдэн удаа бид уулзаад тэр асуудлуудыг яриад байдаг, нөгөө хоёр нь эс үйлдэл хийгээд байгаа ч юм шиг, нөгөө Л.Оюун-Эрдэнэ уулзуулсан хүмүүст нь үгүй гээд байдаг. Хоёр дахь нь, хэрвээ сунгагдахгүй бол би буцаж намын дарга болно гэдэг асуудал яригдсан. Энэ бас л зарчмын хувьд их төвөгтэй зүйл. У.Хүрэлсүх дарга сайн лидер байг, манай намын энэ чинь дахиад АН-д халдварлах байхгүй юу. Ингээд Ерөнхийлөгч зургаан жил гэдэг, ер нь статистикаар бол найман жилээр нэг хүн ажиллах боломжтой нь зургаан жил болохлоор хоёр жил бага байна гэсэн үг. Олон Ерөнхийлөгч гарч ирэх боломжтой болчхож байна. Гарч ирсэн Ерөнхийлөгч бүхэн буцаж улс төрд орохыг санаархана. Буцаж намын дарга болох зүйлээ Ерөнхийлөгч байгаа хугацаандаа хийнэ. Өрсөлдөгчдөө холдуулна. Хүчтэй өрсөлдөгчөө нухчихна. Тэр их мэдээлэлтэй, тэр их багтайгаар буцаж намын дарга болно. Энэ юу вэ гэхлээр, явж байгаад иргэний дайн руу аваачна. Картелын систем гэдэг шиг юм болно. Эрх ашгуудаа ардчилсан зарчмаар шийдэж чадахаа болино. Ингээд буудалцаан болно. Улс төрийн аллагууд болж эхэлнэ. Ийм л зүйл рүү орох эрсдэл байна гэж би хараад байгаа юм. Бусад улсын жишээг ч гэсэн бид 2019, 2023 онд парламент дээр судалж байсан. Тэгэхээр энэ зүйлд би зогсоод байгаа нь хүн чанарын хувьд муудаа ч юм уу ерөөсөө биш. Магадгүй би ингэж зогсож байгаа нь өнөөдөр үзэн ядагдахаар харагдаж болох ч гэсэн би тэр хүнд тус болж ч байж магадгүй, бодитой үнэнийг нь хэлснээр, болохгүй гэдгийг нь хэлснээр. Харин өнөөдөр хажууд нь тойрон хүрээлээд, та л байхгүй бол... гээд явж байгаа хүмүүс жинхнээсээ алж байхыг үгүйсгэхгүй. Олон л хүмүүс орж ирж хэлж байсан. Тэр хэлж байсан хүмүүсийг харахлаар одоо бүгд албан тушаалд очиж байгаа юм. Тэгэхээр тэр надад орж ирж хэлээд, Ерөнхийлөгчид очоод юу гэж хэлж байсан бэ гэдэг одоо ингээд уншигдчихаж байна, томилгоогоор уншигдана. Улстөрч бол улс төрийн үйл явдлаар уншигддаг, эсвэл улс төрийн томилгоогоор уншигддаг. Ер нь түүхч ч гэсэн энэ хоёроос дүн шинжилгээ хийдэг. Тэрнээс биш яриа бол яах вэ, үгүй гээд хэлчхэж болно. Би парламентын засаглалын төлөө байгаа гээд хэлчхэж болно.Би шуналгүй ээ гээд хэлчхэж болно. Гэхдээ тэр хүн яаж хийв гэдэг чинь сонин. Дээрээс нь хүн эрх мэдэлгүй байхдаа танигдахгүй, эрх мэдэлд очих хүртэл ер нь танигдахгүй. Яг эрх мэдлийн оргил дээр очоод л хүн тэр хэвлэл юу гэсэн, яах гэсэн, эд нар энэ тэр бол алга болчихно. Яг цаг хугацааны дарааллаар яг цагаан дээр хараар төрийн ажил яаж явсан бэ гэдгээр л түүх хэмжигддэг. Тийм учраас би энэ хуулийг одоо өргөн барьсан дээр бол нэгдүгээрт би зөвшөөрөхгүй, хоёрдугаарт харамсаж байгаа зүйл нь хэн очиж ийм зүйлд зөвлөөд байна гэдэг байгаа юм.

-За, асуулт асууя. Тэр анх хүлээн зөвшөөрсөн юм байна шүү дээ. Парламентаас явъя гэдгийг дуусгавар болгоё гэдгийг. Дараа нь өөрчлөгдсөн байна. Тэр хэзээ өөрчлөгдөж та хоёрын хооронд энэ яриа өрнөсөн юм бэ. Хэзээ, хэдэн онд?

-Нэг их удаагүй, жил орчмын дараа л 2027 оныг яах вэ гэдэг асуудал, за тэгээд нөгөө талаас хүн байхгүй байна гэж ойлгуулдаг байхгүй юу. Танай намаас нэр дэвших үү, үгүй ээ үгүй, харин тийм. Ер нь наадах чинь Ц.Элбэгдорж даргад ч гэсэн тэгж байсан,Н.Энхбаяр даргад ч гэсэн л одоо тэгж байсан. Танаас өөр хүн байхгүй шүү дээ, манай нам дотор, нөгөө нам дотор асуудал болж байна. За, хоёр удаа болгочихъё. Асуудлыг миний хувьд тухайн үед за тэгье тэгье, одоо хоёулаа яаж ийж байгаад зохион байгуулаад үзье, би хамтарсан засаг барьж байгаа юм чинь нөгөө хэдтэйгээ нэг яриад үзье, ингээд хийчихье гэж бодъё. 12 жилийн Ерөнхийлөгч. Магадгүй, У.Хүрэлсүх дарга сайн хүн байя, маш зөв удирдъя гэж бодъё. 12 жилийн дараа гурав дахь бүрэн эрх хэрэгтэй гэвэл яах вэ. 12 жил Ерөнхийлөгч байгаа хүнтэй ер нь хүн өрсөлдөх үү. Манайх шиг хууль өргөн барихад юм ярьж чадахгүй байгаа улсууд өөдөөс нь халз өрсөлдье гэх үү. Ингэж л ардчилсан систем ухарчихдаг.Маш энгийн жижигхэн жишээнүүд дээр 24 цаг, 48 цагийн дотор л ардчилал байхгүй болчихдог. Энэ станы улсууд байна. Нэг ийм нийгмийн давлагаа, асуудлыг наад талд нь харуулж байгаад л цаад талд нь улс төрийн зорилго их огт өөр явчихдаг. Ийм зүйлүүд болдог. Тийм учраас энэ 2027 онд ардчилсан сонгууль болоод, бие биедээ асуудал үүсгэчихгүйхэн шиг, бие биеэ хэвлэлээрээ шүүмжилдгээр шүүмжлээд, хоорондоо зад мэтгэлцээд, тийм сонгууль болчхоосой л гэж бодож байна.

-Ерөнхийлөгч байр сууриа илэрхийлсэн. Өөрийнхөө цахим хуудсаар илэрхийлсэн. Арваннэгдүгээр сарын 26-нд илэрхийлж байсан санагдаж байна. Таныг огцордог тэр өдөр орж ирээд дахиж сунгах тухай би нэг ч удаа яриагүй, хэн миний өмнөөс яриад байгаа юм бэ гэсэн. Би дахиж сунгагдахгүй ээ, миний үед энэ Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах, Үндсэн хуулийг өөрчлөх зүйл болохгүй ээ гэдгийг удаа дараалан хэлсэн. Харин танд ямар баримт байгаа юм бэ. Яг одоо таныг өөрийгөө хамгаалахын тулд Засгийн газрынхаа 1588 хоногийн алдаа оноог тогтолцоо руу, нэг хүн рүү явуулчхаж байгаа юм биш үү?

-Би Ванга шиг хэлье. Манайх чинь нөгөө хүн албан тушаал дээр байх үед нь юм ярьдаггүй.Буунгуут нь л бүгд ярина. Тэгээд энэ маш олон хүний дунд яригдсан яриа. Үүнийг харин би албан тушаал дээр байхад нь ингээд нүүрэн дээр нь хэлчхэж байгаа нь өөрийгөө хамгаалах өмгөөлөх ер нь ямар шалтгаан байгаа юм бэ. Тухайн үед, хавар би нэг ярьсан шүү дээ. Хэн ч надад итгээгүй. Худлаа яриад бай, өөрийгөө хамгаалах гээд байгаа юм гээд.Би намын даргад өрсөлдөхгүй, цаг хугацаа харуулах байх, тэгэхгүй бол сайн л биз гээд. Одоо ингээд олон зүйл болоод байгаа. Нам дээр юу болж байна вэ. Үйл явдлууд нь нотлоод байгаа биз дээ.Дээрээс нь энэ төрийн бус байгууллагууд Ард нийтийн санал асуулга гэж эхлээд Цэц дээр асуудал явна гээд. Цэцийн Эрдэнэбулган бил үү нэг гишүүн дээр “Зургаан жилээр нэг удаа гэдэг бол Үндсэн хуулийг дордуулсан ийм заалт байна” гээд Цэц дээр маргаан үүсчихсэн байж байгаа.

-С.Номынбаясгалан тэргүүтэй хүмүүсийн өгсөн гомдлыг хэлээд байна уу та?

-Тийм.Энэ факт мөн үү, мөн шүү дээ.Бодох л ёстой асуудал. Цэц их суудлаараа шийдвэл УИХ хүлээж авахаас өөр гарц байхгүй.Сая тэгчхэж байгаа биз дээ, Засгийн газар огцорлоо, тэгэнгүүт Цэц үгүй ээ, огцроогүй гэчхэж болж байгаа биз дээ. Түүн шиг Ерөнхийлөгч хоёр удаа гэдгийг яах вэ. Цэц Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг бол хянахгүй гэдэг хууль бол байгаа. Гэхдээ энэ хууль маань дагаж мөрдөгдөж чадах нь уу үгүй юу.Магадгүй энэ хуулиар Цэц дээр шийдвэр гарчихвал манай парламентын гишүүд маань ер нь үг хэлж чадах нь уу үгүй юу.Яг энэ байдлаараа бол чадахгүй байж магадгүй гэж бодож байна. Дээрээс нь Ард нийтийн санал асуулгыг энэ аравдугаар сарын 20-нд хийнэ гэж ер нь ярьж байсан.

-2025 оны?

-Тийм. Гурван санал асуулгатай. Энэ чинь хавар болдог бас нэг асуудал шүү дээ. Би гэхдээ өөрийгөө өмөөрөөд байгаа зүйл биш шүү. Бодитой л болсон объектив зүйлийг ярьж байна. Энэ бүгд түүх болоод бичигдээд үлдэнэ. Ер нь улс төрийн ийм зүйл чинь цаг хугацаа явахлаар аяндаа тодорхой л болдог зүйл шүү дээ. Ард нийтийн санал асуулга Засгийн газраас оруулж ирэх ёстой болчихдог.

-Хэдэн сарын үйл явдлыг хэлээд байна та?

-2025 оны хаврын асуудал.Хоёрдугаар сар. Яагаад гэхлээр 2005 оны аравдугаар сарын 20 чинь тусгаар тогтнолын төлөө Ард нийтийн санал асуулга болсны 80 жилийн маань ойн тэмдэглэлт өдөр таарсан. Тэгээд гурван асуулттай. Нэг нь төрийн сүлдийг асуучихъя, соёмбо байх юм уу хуучин сүлдээ сэргээх юм уу. Хоёр дахь нь Ерөнхийлөгчийн тэр нэг байх уу, хоёр удаа байх уу, асуучихъя. Олон улсын жишиг бол хоёр удаа, манайд бол нэг удаа байна гээд. Олон улсын жишиг гээд орчихоор чинь олон улс нээрээ ийм байдаг ч байж магадгүй гээд. Гэтэл олон улс чинь дөрвөн жилээр, манайхан яагаад нэг болгосон гэхээр зургаан жил. Тэр санал асуулга явчихвал манайхан нэг их анхаарах уу үгүй юу. Одоо ингээд сайхан шагнал гардуулаад л л явчихад бол манайхан тэрийг нэг их мэдэхгүй. Юу болох байсан юм бол. Гурав дахь нь бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлалаар нутаг дэвсгэрийн нэгжийн өөрчлөлт ер нь хийх үү, яагаад гэвэл УИХ-ын гишүүдийг бүсчилчихлээ.Ингээд ард нийтийн санал асуулга болоод 50 дээр нэмэх нь нэг санал авбал шууд батлагдсанд тооцно. Парламентын гишүүд зөвхөн ёсчилно. Ийм зүйл бодитой яригдсан бодитой. За, Д.Амарбаясгалан даргын өрөөнд бид нар нэг уулздаг юм аа. Ерөнхийлөгч, Амараа дарга, Л.Гантөмөр дарга, Т.Доржханд, Шадар сайд С.Амарсайхан нар. Тавдугаар сарын 9-нд ялалтын баярын ойд явах гээд, Ө.Энхтүвшин дарга ирээд Оросын төслүүдтэй холбоотой асуудлыг бөөнөөрөө ярьсан юм. Дараа нь УИХ-ын даргын өрөөнд ороод одоо асуудал ярья, яах вэ гээд. Мэдээж улс орны тухай, геополитик гээд олон юм ярьсан. Тэр дээр Ерөнхийлөгчийн ярьсан багц сэдэв нь, тэр дээр нарийвчилсан

деталь асуудлууд яриад яах вэ, за Засгийн газрын тогтвортой байдлыг бол Ерөнхийлөгч хангадаг. Та нар үүнийг бүгдээрээ мэднэ. Та хэд маань 2028 он хүртлээ тогтвортой сайхан ажилла. Том төслүүд чинь явж байна. Ер нь зөв. Хамтраад ингээд явах нь сайн байна. Харин төрийн тогтвортой байдлыг бол улс төрийн намууд хангах боломжтой. Энэ дээр та нар маань бодолцоно биз дээ гэсэн.

-Төрийн тогтвортой байдал гэж юуг хэлчихэв?

-Төрийн тогтвортой байдал бол Ерөнхийлөгчийн тогтвортой байдлыг хэлээд байхгүй юу. Уулзалтаар зөндөө юм яригдаж байгаа шүү дээ.Нэлээн удаан уулзалт болсон. За ингээд тойроод нэг нэгээрээ үг хэллээ. Тэрэн дээр доозоо хэтрүүлж хэлсэн хүн бол Т.Доржханд.

-Дэмжиж үү, эсэргүүцэж үү?

-Эсэргүүцэж.Нэг үгээр хэлбэл, бүх Ерөнхийлөгч нэг ийм албан тушаалтайгаа зууралдсанаас болоод дараа нь асуудал болсон юм биш үү. Та бол ингээд л маш гоё үлгэр жишээ үзүүлэх ёстой шүү дээ, Ерөнхийлөгч өө, энэ тэр гээд юм ярьсан. Л.Гантөмөр дарга ч яах вэ, дипломат хүн, тойруулаад л. Би болохлоор, энэ чинь Бага хурлуудаар бас асуудлууд яригдах ёстой гэдэг өнцөгтэйгөөр хамтарсан Засгийн газар шууд алх цохиод явчих боломжгүй ээ, Ерөнхий сайд гээд. Д.Амарбаясгалан дарга болохлоор, таван намтай, 126-тай энэ парламент ч бас асуудлыг шууд кнопдож шийдэх нэлээн сорилттой байна шүү гээд. Тэр уулзалт болсон. Тэр уулзалтын ард юу болсон бэ гэхлээр хоёр хоногийн дараа Х.Тэмүүжин гишүүн бланк дээрээ АН аливаа Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг дэмжихгүй гээд гарын үсэг цуглуулсан, бүлгийнхээ гишүүдээс. Х.Тэмүүжин гишүүнтэй намайг бол их хардсан.Тухайн үед би Х.Тэмүүжин гишүүнтэй энэ асуудлаар нэг ч удаа яриагүй.Энэ бодитой юм, бодитойгоороо л байх ёстой. Миний үзэл бодол бол тийм байсан, гэхдээ Х.Тэмүүжин гишүүнд би ямар нэгэн байдлаар үүнийг хэлсэн ч юм уу, тэгсэн зүйл байхгүй. Х.Тэмүүжин гишүүн өөрөө тэгээд бодчихсон юм уу, эсвэл Л.Гантөмөр дарга тэр хоёрын хооронд яриа байсан юм уу мэдэхгүй. За ингээд энэ Засгийн газрын огцрох асуудлыг маш их хурцатгасан. Ер нь бол Х.Тэмүүжин гишүүнийг гарын үсэг зуруулж байгаагийн маргааш манай Б.Энхбаяр, Г.Дамдинням тэргүүтэй гишүүд, ялангуяа манай Б.Энхбаяр энэ Х.Тэмүүжин хамтарсан засаг байж Тусгай хяналтын хороог салгах гээд байна. Тусгай хяналтын хороог ХЗБХ-нд авах гээд байна. Хамтарсан Засгийн газар дээр одоо хариуцлага ярихгүй бол болохгүй байна. Ер нь яахлаараа олонх болчхоод өөрөө засаглахгүй цөөнхтэй хамтардаг юм бэ. Энэ бол Б.Чимид багшийн үндсэн зарчмыг зөрчөөд байна гэдэг. Тэр бол бүлгийн протокол дээр байж байгаа зүйл. Ингээд акцууд болоод эхэлсэн, манай нам дотор. Орон нутгийнхан акц хийлээ. Над руу бичиг өглөө. Манай Б.Амарсанаа тэргүүтэй нөхдүүд, ер нь АН-ыг гарга гээд, за манай Намбарын Энхбаяр дарга АН-ыг гарга гээд. Үгүй ээ, энэ чинь төслүүд явж байгаа гэсэн. Одоо ихэнх төслүүдээ та нар чинь бараг шийдчихэж байгаа юм биш үү гээд. АН-д гол сайдууд нь байгаа шүү дээ. Эдийн засгийн хөгжлийн сайд, Хууль зүйн сайд гээд. Ингээд, энэ АН-ынхан чинь хамаг мэдээлэлтэй болоод, ер нь ингэх гээд байна тэгэх гээд байна гээд. Ийм маргаан үүсээд эхэлчихсэн. Тэгээд л байж байгаад манай хүүгийн асуудал гарч ирсэн. Тэр чинь тавдугаар сарын 9, Гашуунсухайт руу би яваад хамтарсан Засгийн газрынхаа 14 мега төслийн хил холболтын нээлт хийх 4 дэх төслийг хөдөлгөөд, нээлт хийгээд, амьхандаа бас их баяр хөөртэй байсан. Замын-Үүдээс хойш хоёр улсын Засгийн газрын хооронд хил холболт тохирсон хоёр дахь л кейс юм чинь. Тэгээд экспорт, өмнөх бүх юмнуудыг шийдчихсэн.Бид их баяр хөөртэй.Тэгээд л асуудал эхэлсэн дээ, тэнд байхад. Намайг ирэхэд асуудал аль эрт улс төрийн өрнөлөө авчихсан, ийм болчихсон, акцууд хийгээд явсан. За тэгээд яах вэ, мэдээж би ер нь ойлгосон.

-Огцорчихлоо гэдгээ юу?

-Тийм тийм.Нам дээр асуудлууд шахагдчихсан. Ерөнхийлөгч дууддаг юм. Бүлгийн хурал руу би орлоо гэсэн. Тамгын газрын дарга Г.Занданшатар дарга орж ирээд хэлдэг юм, Ерөнхийлөгч намын бүлгийн хурал дээр орж ирж байр сууриа илэрхийлмээр байна гээд байна” гээд. Би, үгүй ээ, Ерөнхийлөгч намын бүлгийн хуралд орох нь зохимжгүй шүү дээ. Би оръё доо гээд.Тэгээд орсон чинь Ерөнхийлөгч, за би одоо гарч мэдэгдэл хийх гэж байна, өргөдлөө өг. Одоо наад талбай чинь ер нь бол асуудал болчихлоо. Нам дээр бослого гарч байна, наад АН-тай хамтарсан энэ тэр асуудал чинь Б.Чимид багшийн хэлдгээр бол ер нь болохгүй юм байна лээ гэсэн. Надтай хамт Д.Амарбаясгалан дарга эд нар бүгд байсан. Би болно оо, болно. Гэхдээ би дангаараа шийдэж байгуулаагүй шүү дээ. Сонгуулиар ард түмэн намайг Ерөнхий сайд байх нь зүйтэй гээд сонгочихсон. МАН ялсан.Сонгуульд хэдэн суудал илүү авчихсан байж магадгүй.Үүнээсээ болоод дангаараа засаглах боломжтой болсноос болж хамтарсан засаг унах болж байж магадгүй. Тэгээд ч би аав хүний хувьд одоо хүүгийнхээ энэ асуудлыг улс төрийн асуудал гэдгийг мэдсээр байж бууж өгч өргөдлөө өгөхгүй ээ гэдэг юм. Харин би хамтарсан Засгийн газрын асуудлыг нам дээр очиж, өөрийнхөө асуудлыг парламент дээр шийдүүлнэ ээ, тэгээд буянаараа болно биз. Би парламентын гишүүд рүү ингээд тэгээд өгчих энэ тэр гэхгүй ээ. Та нийгэмд гарч мэдэгдэл хийгээд хэрэггүй дээ.Бас дахиад л Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайд хоёр ингэж тэгж гээд ийм юм болно. Одоохондоо зөв байж магадгүй, цаашдаа яагаа ч билээ гэсэн. Ингээд асуудлууд өрнөөд, нөгөө санал хураалт болсон, АН гараад явчихсан. Тэр ч ойлгомжтой байсан. Намуудын их хурлаас өмнө амжихгүй бол болохгүй байсан юм шиг байгаа юм.Намын Их хурлаар намын дарга болчихвол 2027, 2028 он зурагдах гээд байна шүү дээ. Тэгэхээр би намынхандаа, Ерөнхийлөгчид тухайн үед нэг байр суурь илэрхийлж байсан. Би намын Их хурлаараа ажлаа өгчихье гэсэн. Үнэхээр Засгийн газарт улс төр хийгээд орон зай байхгүй, одоо тэгэхээр яах вэ. Улс орны цаг хугацаа бол их төвөгтэй. Тийм учраас би үүнийг ойлгож байна. Тэгвэл намынхаа Их Хурлаар ажлаа өгчихье гэсэн. Тэр дээр бүгд дургүйцсэн. Намын их хурал ч намраас наашгүй ажил байсан л даа. Гэхдээ хурлаа шууд одоо хийчихье ээ, би өнөөдөр зарлачихъя. Тэрийг Л.Оюун-Эрдэнэ албан тушаалд дуртай үгүй, сунгах үгүй гэж битгий хараарай гэсэн. Хэрвээ би албан тушаалдаа үлдэх гэсэн бол магадгүй Цэц рүү огцрохгүй гээд үлдэх лоббигоо хийчхэж болохоор байсан. Ингээд харвал тийм байгаа биз дээ.Үүнийг хэлж байгаа нь би ёс зүйтэй хандсан л гэж байгаа юм. Яагаад гэвэл Ерөнхий сайд хэрвээ ажлаа хийх боломжгүй болоод ирвэл итгэл үзүүлэх санал асуулгаар 65 кноп цуглуулахгүй бол хоцорчхож байгаа. Энэ бол хуулийн дагуу хийгдэх ёстой зүйл. Би үзэл санааны хувьд өөрийгөө буруутай гэж үзээгүй. Тэр дээр мэдээж бодитой хэд хэдэн үйл явдал болсон. Тэр нь юу вэ гэхлээр Ухаа худагийн номыг аваачаад гишүүдэд тараачихсан юм. Баялгийн сангийн хууль хэрэгжээд компани бүхэнтэй л 34 хувьтай холбоотой асуудлыг ярилцаж байсан юм. Яагаад гэхлээр Оюу толгой дээр нөгөө 2.3 тэрбум тэглэгдчихэнгүүт 34 хувь шууд Баялгийн сангийнх байх эрх зүй нэгдчихсэн. Өртэй байгаад байхад болохгүй байсан. Мэдээж “Эрдэнэт” бол болчихсон.Таватолгой болчхож байгаа юм. За тэгэнгүүт нөгөө уул уурхайн хэдэн компанитайгаа ярих хэрэгтэй болсон. Энэ асуудал дээр нэлээн зөрчлүүд үүссэн. Төрийн хайгуулаар хийгдсэн орд УИХ-аар асуудлыг ер нь УИХ дээр ярья аа гээд. Тэгээд УИХ-ын гишүүн бүхэнд Засгийн газраас шуудангаар ном явуулчихсан. Би дээжийг нь Ерөнхийлөгчид оруулаад өгчихсөн.

-Улаан цэнхэр номыг хэлж байна уу?

-Тийм. Ерөнхийлөгч тэр байр суурь их тодорхой л байсан юм. Өө, би дэмжиж байгаа. Энэ бол миний бас философи. Намайг Шадар сайдаас буусны ард энэ асуудлууд явсан байна лээ гээд. Энэ нэг суурь нөхцөл болсон. Гашуунсухайт бас их төвөгтэй.Нөгөө нэг хүмүүс хил холболт, Харбины гэрээ муу гээд байгаа учраас жаахан дэлгэрэнгүй би ярина, тайлбарлаад өгчихье.Дээрээс нь мэдээж, хаврын 2027 оны сонгууль угтсан асуудал, дээрээс нь нөгөө намын Их хурлууд дөхчихсөн ийм суурь асуудлууд байсан. За мэдээж дээрээс нь энэ дээр миний гэр бүлийн хувьд ёс зүйн алдаа гаргасан. Энэ дээр би аав хүний хувьд одоо хүүтэйгээ илэн далангүй яриагүйтэй холбоотой байх, уг нь чадлаараа л ярилцдаг байсан. Би хоёр хүүтэй, насанд хүрсэн залуу. Гэхдээ би илүү анхааруулах ёстой байсан байх. Ийм юунууд байна гээд. Би хүүгээсээ уучлалт гуйсан, аав хүний хувьд. Аав нь чамтай цаг гаргаад улс төрийн ийм нөхцөл байдлуудаас болгоомжтой байгаарай гээд тайлбарлаж чадсангүй дээ гээд. Ийм асуудлууд болсон. Би бас тэр залуучуудын зөв өө л гэж бодсон. Яагаад гэхлээр тэд ордон дотор байгаа энэ том далд өрнөлүүдийг харах албатай биш.

-Та Ерөнхий сайдынхаа хувиар маш олон ажлуудыг хийнэ гэж олон нийтэд амласан. Огцорсон шалтгаанаа улс төртэй холбоотойгоор тайлбарлаж байна. Гэхдээ танай гэр бүлтэй холбоотой, тантай холбоотой, таны хамгийн их ярьдаг ёс зүйн өндөрлөгтэй холбоотой зүйлийг ярьж байхад яагаад ингээд намын аппарат руугаа үүнийгээ авч очиж тавьж, намынхныхаа зовлон болгож, дараа нь УИХ руу оруулсан юм бэ. Ёс зүйн хариуцлагаа хүлээгээд л гараад явах ёстой байсан юм биш үү. Хувийн зовлонгоо яагаад нам, дараа нь төрийн зовлон болгосон юм бэ?

-Би хэлсэн шүү дээ, зөвхөн цүнхтэй холбоотой асуудал байсан бол би очоод залуучуудтай уулзчих байсан. Яриад тайлбарлаад, энэ бол өөрөө шалтаг, шалтгаан нь тусдаа байсан зүйл гээд. Тийм учраас миний хувьд зайлшгүй үүнийг УИХ-аар оруулах нь зүйтэй гэж үзсэн. Ер нь бол Ерөнхий сайд тийм амархан огцорчихдог байж болохгүй. Заавал парламент шийддэг байх ёстой.

-Нам руугаа авч очоод та Бага хурлаараа засагт хамтарч байгаа АН-ыг гаргая гэдэг шийдвэр гаргачихсан шүү дээ. Одоо дахиад АН-ыг засагт авч болохоо байчихсан. Өнөөдөр гарын үсэг зураад ороход Д.Амарбаясгалан дарга та хоёрын талд байсан гишүүд зурвал энэ Засгийн газар байх уу үгүй юу гэдэг зүйл яригдана. Үүний цаана эрх барьж байгаа танай намын хувьд хүндхэн цохилт болно. Ийм зүйлийг та хийчхээд гараад явчхаж болох юм уу. Энэ олон жил МАН-ын дарга байсан, энэ намын буянаар одоо өнөөдрийг хүртэл багагүй л явлаа шүү дээ?

-Ийм асуудал ордон дотор болоод байна аа гэдгийг л би нам дээр очиж ярьж хэлсэн юм. Тэгээд энэ асуудлыг яаж шийдэх вэ гэдгийг бөөнөөрөө ярих нь зүйтэй гээд санал хураалт болсон.

-Таны 1588 хоногийн хугацаанд Засгийн газрын эсрэг, Ерөнхий сайдын эсрэг, энэ бодлого болохгүй байна гэж хэлсэн хүн, аж ахуйн нэгж, нам, компани, сэтгүүлч, хэвлэл, бүх зүйлийг л нэг тийм гурван үсэгтэй юм руу чихдэг ч юм уу эсхүл нь нэг дайсан болгож гаргаж ирээд л явсан шүү дээ. “М Си Эс” гээд л тэр жагсаал хийж байгаа залуучуудыг яалаа даа. Түүний өмнө жагсаал хийсэн залууг ямар ч асуудал үүсээгүй байхад нь таны удирдаж байсан цагдаагийн байгууллага яаж очиж шалгалаа даа. Ийм зүйлийг хийчхээд одоо шударга ёсны төлөө талаар яриад сууж байгаа нь ер нь зөв юм уу. Та юу гэж бодож байна вэ?

-Хувийн хэвшилтэй холбоотой асуудал дээр би дандаа л хүндэтгэлтэй хандаж ирсэн. Ер нь нэг зарчмын том зүйл байсан. Энэ бол ерөөсөө стратегийн ордтой холбоотой л асуудал байсан. Би “М Си Эс” гэдэг компанийн “Шангрила” зочид буудал ч юм уу, эсвэл кока коланы үйлдвэр ч юм уу, хэзээ ч ярьж байгаагүй. Ганцхан л Ухаа худагтай холбоотой асуудал, мөн хил холболт болон энэ улс орны аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал дээр хууль дээгүүр давсан лобби орж ирээд байна аа гэдэг л тухай ярьсан. Үүнийг зориуд мушгин гуйвуулах асуудлууд байсан. Ойлгомжтой шүү дээ, тэр компаниуд нь. Ийм олон том эрх ашгууд байна шүү дээ, энийг яах вэ. Тэгээд цаг байвал би Харбины гэрээ энэ тэрийг ярьчхаж болно оо гээд байгаа нь тэр.

-Заавал асууна гэж бодож байгаа?

-Харин тийм. Би зүгээрл “М Си Эс” гээд хоосон яриад байна уу, эсвэл цаана нь үнэхээр асуудлууд байв уу гэдэг л чухал шүү. Дээрээс нь хулгайтай холбоотой асуудлыг ярихаас өөр аргагүй. Энэ дээр хоёрхон асуудлыг ярьчихъя.

-За нэг нь нүүрсний сонсгол гээд нэг асуудал болсон. Намын зовлон болголоо. Д.Амарбаясгалан нэр дэвшээд, ингээд нүүрсний хэрэг гараад гээд ярих гэж байх шиг байна. Яагаад “Бодь” гэдэг компани руу дайраад унав?

-Эд нар тухайн үед бас намайг их шүүмжилж байсан шүү дээ. Ер нь бол яагаад нүүрсний сонсгол гээд байгаа юм бэ гээд “Бодь” гэдэг компани руу дайрсан юм уу. Харин ч дэмжсэн юм шүү.

-Асууна аа, энэ талаар?

-Харин тийм. Нүүрсний сонсгол гээд, манай Б.Энхбаяр удирдаад.

-Энэ сонсголыг хийх даалгаврыг нь та өгөөд тэр хүнийг сайд болгосон биз дээ?

-Харин тийм.Ярих гэж байна шүү дээ, юу болоод өнгөрөв өө гэдгийг. Нүүрсний сонсгол яагаад хийгдэх болов, яагаад би одоо Б.Энхбаярт нүүрсний сонсголыг хариуцах болов оо. Ч.Хүрэлбаатар сайд Эдийн засгийн хөгжлийн сайд болдог юм.Нүүрс гааль дээр гараад байдаг. Мэдүүлэг дээрээ экспорт өсөөд байгаа мөртөө орж ирж байгаа валют ерөөсөө байхгүй болчхоод байсан. Үүнийг Ч.Хүрэлбаатар сайд гаргаж ирээд Засгийн газрын хурал, намын бүлгүүд дээр ороод танилцуулчихсан. Ингээд асуудал болсон. Ерөөсөө манай Тавантолгой компани “Бодь”-йн нүүрсийг л гаргаад байдаг. Бусад компанийг хоёрдугаарт тавьчихсан байж. Тэгээд нөгөө оффтейктэй холбоотой асуудлууд, ер нь яг юу болов. Үүнийг нарийвчлаад олон нийтэд хүргэе гээд Ч.Хүрэлбаатар сайд бид хоёр уулзаад юу Б.Энхбаярыг Хөгжлийн банкны сонсгол сайн удирдчихсан юм чинь удирдуулъя гэж шийдсэн. Мань хүн ч, за тэгье тэгье гээд хүлээгээд авсан. Ингээд нүүрсний сонсгол явсан. Тэр дунд “Бодь”-ийн талаар асуудал ерөөсөө сөхөгдөөгүй. Мэдээж тайлбарууд өгөгдсөн. Гэхдээ яг УИХ дээр танилцуулсан юм нь оффтейк гэрээнүүд л байсан. Бүр төгсгөлд нь нөгөөдөх нь Бортээг болоод хувирчихсан.Бортээг гэдэг нүүрсний хулгай гарлаа гээд л дуусчихсан шүү дээ, нүүрсний сонсгол. Тэгээд би Б.Энхбаярыг дуудаад уулзсан. Нөгөө оффтейк гэрээ, “Бодь”-ийн л нүүрсийг гаргаад байгаа гэдэг асуудлаа чи яагаад ярихгүй байгаа юм бэ гээд. Тэгсэн чинь мань хүн, үгүй ээ одоо ҮАБЗ-өөр орчихсон, тэгээд бас төрийн аюулгүй байдлыг бодож байна гээд. Тэгээд энэ Бортээгтэй холбоотой асуудал юу болчихсон юм гэсэн чинь, харин нүүрсний сонсголтой холбоотой шинжээч томилоод явж байсан чинь ийм маш ноцтой асуудал шинээр олж илрүүллээ. Чи наадхаа сайн нягталсан юм байгаа биз дээ гэхэд, өө нягталсан нягталсан гээд. Одоо зориуд “Бодь”-ийн гэрээг сэдвийг нь Бортээг гэдгээр солиод сенсацийг дарж буюу яг энэ “Бодь”-ийн гэрээний цаана байгаа томоохон авлигалын болзошгүй асуудлыг мань хүн бол зориуд далдалсан гэдэг нь харагдаж байгаа байхгүй юу.

-Хэний захиалгаар вэ. Танд ямар үндэслэл байна вэ?

-Тухайн үед Х.Баттулга Ерөнхийлөгч байсан, Хүрэлсүх дарга Ерөнхий сайд байсан, Г.Занданшатар дарга УИХ-ын дарга байсан. Зөвлөмж бол ингэж гарсан. Ингээд засгаар ороод Тавантолгой руу эрх өгчхөж байгаа юм. Тавантолгой дээр гэрээ хийгдэж байгаа юм. Б.Ганхуяг захирал байсан, тухайн үед. За ингээд явж байгаад би саяхнаас бас их тийм сонин зүйл олж сонссон. Тэр нь юу вэ гэхлээр Б.Энхбаяр яагаад “Бодь”-ийн талаар тухайн үед яриагүй вэ, мань хүн энэ сонсголын өмнө байна уу дараа “Бодь”-оос хандив авсан юм байна.Өмнө юм уу, дараа нь юм уу 500 мянган ам.долларын хандивыг хэд хэдэн удаагийн үйлдлээр мань хүн авсан юм байна,“Бодь”оос.

-ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр?

-Тийм, Б.Энхбаяр.Он, сар, өдрийг нь бол би тодруулаагүй. Гэхдээ үүнийг өгсөн, за тэгээд хамт байлцсан хүмүүс нь надад хэлж байгаа, ийм зүйл болсон гэдгийг.Үүнийг би ирэх долоо хоногт АТГ-т өгье гэж бодож байгаа. Хэрвээ тэгвэл энэ маш ноцтой асуудал болж байгаа юм. Хандив авсныхаа төлөө өмгөөлөл хийсэн үү, эсвэл өмгөөлөл хийчхээд хандив авсан уу, 500 мянган ам.доллараар хэд хэдэн удаагийн үйлдэл гэдэг бол том асуудал. Энэ асуудлыг хууль хяналтын байгууллагууд шалгах ёстой. Хэрвээ ингэвэл албаар Бортээгийн асуудлыг улс төрийн зорилгоор сонсгол дээр гаргаж ирж “Бодь”-ийн оффтейктэй холбоотой асуудлыг хаацайлсан болж таарч байгаа. Манай Б.Энхбаярын хувьд нэг асуудлыг нөгөө асуудлаар ингэж дарж сенсаци дэгдээхдээ их мэргэшиж байгаа хүн юм шиг байгаа юм. Ер нь ингээд хараад байхад одоо ингээд явж байгаа мэдээллүүд ч ихэнх нь тийм. Одоо сенсациуд, жишээлбэл Оюу толгой дээр 20 сая ам.доллар “Херо” руу авчихлаа гэсэн.

-20 сая ам.долларыг “Эрдэнэс Оюу толгой”-гоос гаргуулаад 1.9 сая ам.долларыг нь таны гадаад айлчлал,Ч.Номин сайдын “Википедиа”, за дээрээс нь “Монгол хаан” жүжгийн пиарыг хийсэн юм уу даа.

-Тийм мэдээлэл гарсан.

-Тийм баримт гаргаж үзүүлсэн шүү дээ?

-Тийм үзүүлсэн. Нийгэмд бол ингээд 20 сая ам.доллар Оюу толгойгоос авчихжээ гэдэг л мэдээллийг явуулсан.

-Тухайн үед энэ дотроо ийм ийм задаргаатай байна аа гээд?

-Энэ зүйл дунд үнэн юм ерөөсөө байхгүй. Гэхдээ үүний цаана Оюу толгойтой холбоотой арбитрын маргаан яваад байгаа. Санхүүгийн, хуулийн компаниуд хөлсөлж аваад л ажиллаж байгаа. Ингээд хэд хэдэн компанийн гэрээг нь цуцлаад, тэгээд арбитрын маргааны явж байсан хүрээг бол өөрчилж байгаа юм байна лээ. Есдүгээр сард гэхлээр, он гараад энэ чинь гурав байна уу дөрөвдүгээр сард арбитрын маргаан болно. Одоо хоёулаа өнөөдөр ингээд баримт болгоод үлдээж байна шүү дээ. За, арбитрын маргаан дээр манай Засгийн газар бол их хатуу үзсэн. Оюу толгойтой холбоотой авлигалын асуудлуудыг бид гаргаж тавьсан. 2.3 тэрбумыг тэглэ гэдэг шаардлагыг гаргаж тавьсан. Дээрээс нь огт хамааралгүй буюу одоо хэзээ ч “Рио Тинто”-той ажиллаж байгаагүй ийм байгууллагуудыг авсан. Дээрээс нь шүүмжлэлд өртөөд байгаа тэр шүгэл үлээгчдийг хүртэл авсан. Яагаад гэвэл тэд нар “Рио Тинто”-д ажиллаж байгаад шүгэл үлээгээд гарчихсан тийм хүмүүс байсан. Маш их мэдээлэлтэй. Тэрэнд “Рио Тинто” маш их хямарч, олон хэлцлүүд болох түлхүүр болж байсан.Гэтэл тэр гэрээнүүдээ задлаад асуудал болгочихсон. Ингэнгүүт одоо стратеги өөрчлөгдөж байна. Энэ чинь нөгөө нэг татварын асуудал шүү дээ. Дубайн гэрээн дээр татвар дээр буугаад өгчихсөн. Монгол Улсынхаа хуулиар явах юм уу үгүй юм уу гэдэг ийм маргаан үүсчихсэн. Энэ нь хуримтлагдаад арбитр дээр очсон. Хэрвээ гурав юм уу дөрөвдүгээр сарын арбитр дээр Монгол Улсын Засгийн газар ялагдвал, би бол яг энэ “Бодь”-ийн юутай адилхан төлбөртэй үйлчилгээг Б.Энхбаяр тохирсон байна аа л гэж хардана.

-“Рио Тинто”-д үйлчилсэн гэх гэж байна даа?

-Тийм. Нөгөө нэг явж байсан зүйлээ ингэж сенсацилаад. За энэ 20 сая ам.доллар дээр хэрэг зохиодог л юм биш бол тэнд ямар ч асуудал байхгүйг мэдсээр байж энэ асуудлыг яагаад ингэж гаргаж ирж ийм...

-Баримт гаргаж ирж үзүүлээд байсан шүү дээ. Та дараа нь нэг шүүхэд өгнө гээд байсан өгсөн юм уу?

-Шүүхэд өгсөн. Шүүхэд өгөнгүүт манай Б.Энхбаяр чинь гэрийнх нь хаяг нь олдохоо больчхоод байгаа юм. Би одоо шүүхийнхнээс асуумаар байгаа юм.

-Яагаад?

-ХЗДХ-ийн сайдын маань гэрийн хаяг тодорхойгүй байгаад байна аа гэдэг мэдээлэл өгдөг.Дээрээс нь шүүхэд иргэний журмаар өгөнгүүт заавал тэрийг Эрүүгийн хэрэг үүсгэх ёстой гээд. Эрүүгийн хэрэг үүсгэчихвэл иргэний маргаан хүчин төгөлдөр биш болох гээд байна шүү дээ. Тэгэхээр Хууль зүйн сайд ингэж хамаагүй хуулиар тоглож болохгүй л дээ.

-Энэ чинь их осолтой асуудал шүү дээ. Тэгэхээр 20 сая ам.долларыг гаргуулаад одоо таны хэлсэн нэг үйл ажиллагаанд зарцуулсан гэж байна шүү дээ. Ерөнхий сайд асан Ч.Сайханбилэгтэй ярилцлага хийж байхад үр дүн гараагүй юм биш үү. Бичилтийг нь манай дээрээс аваад л нөгөө талд биччихсэн. Тэгээд тэр хүмүүс рүү зарцуулсан мөнгө юу болсон юм бэ?

-Хэрвээ 2.3 тэрбум тэглэгдээгүй бол гэж ярина шүү дээ. Нэгдүгээрт, хэрвээ тэр тэглэгдээгүй бол гүний уурхай, ер нь бол улс төр гацаад зогсчихсон байсан. Захиргааны хэргийн шүүх дээр Дубайн гэрээ, хэм хэмжээ тогтоосон актуудыг хүчингүй болгочихсон. Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдын хувьд дутуу л тайлбарлаж байна лээ. Тэр нь юу вэ гэхлээр мань хүн Засгийн газраар оруулаагүй,УИХ-аар оруулаагүйгээр маш том одоо үнийн дүнтэй хэлцлийг хийчихсэн. Энэ бол Ерөнхий сайдад байдаг эрх биш. Ерөнхий сайд бол кабинетаар л заавал шийдвэр гаргадаг. Захирамжаар бол ажлын хэсэг л байгуулдаг. Бие даагаад Сангийн яам, Хэрэг эрхлэх газар, Хууль зүйн яам, бусад яамддаа мэдэгдэхгүй, мэргэжлийн яам нь бэлдээгүй саналыг өөрөө ганцаархнаа шийдсэн. Үүнээсээ болж буруутсан. Тэрнээс биш гүний уурхай зөв, буруу гэж яриагүй. Ер нь яагаад парламентын, Засгийн газрын процедурыг алгасчихсан юм бэ л гэдэг асуудал шүү дээ, энэ. Тэгээд яагаад хугацаа нь хэтэрчихсэн юм бэ л гэдэг асуудал.Дээрээс нь яагаад УИХ-аар оруулахгүйгээр татвар дээр хөнгөлөлт тохирчихсон юм бэ гэдэг асуудал. Энэ их хэцүү. Хуулиа өөрчлөөгүй мөртөө татварын хөнгөлөлт тохирчихсон. Дубайн гэрээний татварыг УИХ-аар оруулаагүй учраас олон улсын гэрээ биш. Олон улсын гэрээ бол яах вэ, хуулиас дээгүүр гэж үздэг. Тэрийг УИХ соёрхон батлах ёстой.

-Гэхдээ Оюу толгойн гэрээн дээр бичгээр хоёр тал тохиролцож гарын үсэг зурсан л бол энэ үндсэн, нөгөө хоёр гэрээ байгаа шүү дээ. Хөрөнгө оруулалтын гэрээн дээр өөрчлөлт орох болзол байгаа учраас бид нүүрийг нь дараад энэ нөхцөл байдал үүснэ, тэрийг нэг дахиад лавлаж үзээрэй гэж асууя. Хоёр дахь асуулт байна. Оюу толгойн лицензийг барьцаалчихсан 15 банк дэлхийн хамгийн том банкнууд шүү дээ. Мөнгө босгосон нь зөв өө, тийм ээ?

-Оюу толгойн лицензийг яг наадхыг чинь тайлбарлаад барьцаалчихсан байхгүй юу. Тэгвэл Хөрөнгө оруулалтын гэрээн дээр байгаа нэг хэсэг Оюу толгойтой л холбоотой юм чинь зарчихвал яах вэ. Ийм асуудлууд ингээд гарч ирээд байгаа. Тэгэхээр яах вэ. Ер нь нэг зүйлийг хэлэхэд, миний байр суурь маш ойлгомжтой байсан. УИХ-аар орсон бол би уул уурхайн бизнесийг дандаа л дэмжиж байсан. УИХ-аар ороогүй тохиолдолд, энэ бол болохгүй ээ л гэдэг байр суурь энэ. Ер нь цаашдаа бид нар энэ дээр тогтчих ёстой. Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдын хувьд “Эрдэнэт”-ийн 49 дээр ч бай, Дубайн гэрээ дээр ч бай, УИХ, Засгийн газраар оруулаад л хандах байсан. Тэгээд кнопдоод унавал тэр л биз, кнопдоод батлагдвал энэ нь УИХ-ын л асуудал байхгүй юу. Яагаад гэхлээр УИХ улсын дотоод гадаад асуудлыг бүтэн төлөөлөх эрхтэй байгууллага. Тэгэхээр парламентын процедурыг алгассан учраас энэ алдаатай болчхож байгаа юм. “Эрдэнэт”-ийн 49 ч гэсэн тийм. Оросоос Монголд авчрах сэдэл нь зөв. Сайханбилэгийн ч сэдэл биш л дээ. Тэр сэдлийг гаргасан хүмүүсийн зөв. Энэ шийдвэрийг гаргахдаа “Эрдэнэт” авах байсан зүйлийг Засгийн газар хойшлуулсан. Тэргүүн эгнээнд “Эрдэнэт” өөрөө хэлцэл хийх ёстой байсан. “Эрдэнэт”-ийн 49 шүү дээ, бас Оросын 49 гэж тайлбарлаад байгаа ч гэсэн эхлээд “Эрдэнэт” компани нь өөрөө авах уу үгүй юу гэдэг хэлцэл хийх ёстой байсан.

Тэрийг хойшлуулаад, тэгээд төрөөс мөнгө босгоод хувийн компанид өгчихсөн дээр л асуудал үүсээд байгаа. Тэгэнгүүт үүнийг, ер нь одоо “Эрдэнэт”-ийн 49 нь Оросоос ирсэн нь буруу юм уу гэж ярих бол учир дутагдалтай. Хэрвээ ингэж яривал наадах чинь парламентаар ерөөсөө асуудлуудыг шийдэхгүйгээр хувь хүн дур зоргоороо аашлах л асуудал. Тэгээд үүнээс болоод Дубайн гэрээн дээр баахан татварын байцаагч нар чинь яллагдсан. Хийсэн Ерөнхий сайд нь байдаггүй.Тэр үедээ тайлбарлачихсан бол илүү үнэ цэнэтэй байсан.

-За одоо тан дээр оногдсон дараагийн нэг гэрээ Харбины гэрээгээр яагаад тавхан хувийн хөнгөлөлт авъя аа гээд долоон удаагийн хэлцэл яваад БНХАУ-ын тал хүлээн зөвшөөрчихсөн байхад тухайн үед 50 хувь хямдруулж өгсөн юм бэ. Яагаад тийм алдагдалтай гэрээ хийсэн юм бэ?

-За, нэгдүгээрт Хятадын тал тэрийг зөвшөөрснийг хэн нотлоод байгаа юм бэ. Энэ чинь сүүлийн бараг арваад жилд 55 удаа саналууд л тавигдаад байсан. Саналууд тавиад эцэслэж шийдэгдэхгүй байгаад байсан. Бид нар биржээр гаргая хөнгөлөлт авъя, дээрээс нь лицензтэй холбоотой маргаан болчихсон, Тавантолгойн лицензийг одоо яах вэ гэдэг асуудал. Яагаад гэвэл өмнө нь Тавантолгойн лицензээ өгнө гээд тохирчихсон байсан.

-2015 оны гэрээ юу?

-2015 онд гэрээ хийх гэж байгаад больдог. Үүнийг би товчхон ярьчихъя. Ер нь юунаас болоод ийм асуудал болчихсон бэ гэхлээр иргэн бүрд 1.5 сая төгрөг өгнө гэж тухайн үеийн манай нам амлаад, АН нэг сая төгрөг өгнө гээд. Ингээд нийтдээ дөрвөн их наяд төгрөг босгож, иргэдэд нэг сая төгрөг өгсөн. Тухайн үед эх орны хишиг хүртээсэн. Гэхдээ популист маягийн шийдвэр, сонгуулийн л нэг авлига. Ингээд “Чалко” гэдэг компаниас 250 сая ам.долларын урьдчилгаа авчихсан. 2017 оныг хүртэл нүүрсээрээ төлж дууссан.За, 250 сая ам.доллараа нийт иргэндээ хуваагаад ингээд иргэн бүрт дор хаяж нэг сая төгрөгийн өмч ногдуулах зорилго тавиад1072 хувьцаатай болсон. Тавантолгойн хувьцаа өгөгдсөн нь тэр. Өнөөдөр ногдол ашиг зөв, буруу гээд л байдаг. Ингээд “Чалко” гэдэг компанитай урт хугацааны гэрээ байгуулсан. “Чалко” гэдэг компани дээр эхний үнэ тогтож байгаа юм. Урт хугацааны үнэ. Энэ чинь ТӨК шүү дээ, Засгийн газрынх нь компани.

-Та 2015 оны зүйлийг ярьж байна уу?

-Тийм 2015 оны зүйл. Гэтэл тухайн үед “Шиньхуа” буюу “Чайна Энержи” чинь Хятадын Ганц мод талд байгаа төмөр замыг эзэмшдэг компани. Тэр төрийн нэгдсэн системийнх нь биш. Гэтэл “Чалко” гээд өөр компанитай хийчихсэн. Эндээс хамаг асуудал болсон. 2014 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн урилгаар Ерөнхийлөгч Си Жиньпин Монголд айлчилсан. Ганц мод талын“Чайна Энержи” компани төмөр зам барих гэрээг Улаанбаатар хотод гарын үсэг зурчихсан, наймдугаар сард.Тэр гэрээ яваад айлын тал төмөр замаа бариад хүрээд ирчихсэн. Түүнээс хойш 10 хэдэн жилийг алдсан.Тэр гэрээ чинь юу вэ гэхлээр Л.Эрдэнэчимэг гишүүн эд нарыг гаргаж ирээд асуудал болдог доо. Гуч, гучин жилээр Тавантолгойн лицензийн 49 хувийг “Чайна Энержи”-д өгөөд, 51 хувийг нь “Эм Эм Си” буюу “М Си Эс” болон орон нутгийн Тавантолгой аваад,Тавантолгой дээрээ 0 хувьтай ийм гэрээ. “Чайна Энержи”-ээс гадна дахиад хоёр компани байсан.Гарын үсэг зурсныхаа дараа маргаан болсон.Өргөн нарийн цариг гээд баахан маргаан болсон. Энэ асуудал нь явж байгаад, сая Харбины гэрээ хийгээд “М Си Эс”-ийг гаргаж чадсан. За, хоёр Засгийн газар хоорондоо тохиръё. Төрийн өмчит компани юм чинь шууд хоорондоо гэрээ байгуулаад УИХ-аараа баталчихъя. Тэдний шаардлага юу вэ гэхлээр, Тавантолгойгоо больё, наад өргөн нарийн царигаа больё, харин 2014 оны үнэтэй адилхан байх ийм л нөхцөл тавьсан. Өөрөөр хэлбэл, “Чалко” дээр хийгдэж байсан тэр үнийг баримталъя аа гэсэн. Одоог хүртэл “Чалко”-гийн үнээр 4-5 компани дээр явж байгаа, бараг 60-70 хувь нь урт хугацаагаар борлуулагдаж байгаа байхгүй.

-Гэхдээ 2014, 2015 оны “Чалко”-гийн үе нүүрсний үнэ дэлхийн зах зээл дээр ямар түвшинд байлаа, одоо ямар боллоо?

-Энэ урт хугацааны хугацааны гэрээ тогтворжоод тохируулга хийгээд л сар бүхэн өгсөөд л явдаг зүйл. Жишээлбэл “Чалко”-гийн үнэ гэж яриад байгаа мөртөө одоо хийгдэж байгаа “Норинко” энэ тэрийн урт хугацааны гэрээ бүхэн яг л адилхан нөхцөлтэй. Тэгэхээр энэ 4-5 компанитай адилхан байхгүй бол бид төмөр замаа холбосноос хойшх энэ 10 жилийн алдагдлыг хэрхэн барагдуулах вэ гэсэн. Үүнийг барагдуулахгүй болохоор бусад боомтууд нь холбогдохгүй, ийм л асуудал. Эндээс “ Эм Эм Си”-г гаргах шийдвэр гаргачхангуут л асуудал болчхож байгаа юм.

-Та төсвийн үеийн тэр хэлэлцүүлэг рүү буцаж очоод асуудлыг ярих гэж байх шиг байна, зөв үү?

-Энэ бол өнгөц асуудал. За одоо ингээд зүгээр одоо нөгөө тал чинь 5 хувийн хөнгөлөлт авъя аа гэдэг дээр ингээд бичиг цаасаараа тохирчихсон байна аа гээд үгүй үгүй тэр бол худлаа.

-Үнэн шүү дээ. Яагаад энэ 50 болсон юм бэ л гэж гайхаад байна. Тэр бол тэр худлаа мэдээлэл гэдгийг та баримтаар яаж нотлох юм бэ. Хуулийн сайд чинь бичиг үзүүлээд Хэрэг эрхлэхийн дарга байсан Д.Амарбаясгаланд бичиг өгөөд ийм шийдэлд хүрлээ гээд явж байсан. Тэрийг хааш нь хийчхэв ээ. Хэн Монгол Улсыг ингээд хохироочхов оо. 250 сая ам доллар шүү дээ, Ерөнхий сайд аа?

-За яах вэ, ингэж ярьж байгаад Тавантолгойг бүтнээр нь алдах ийм эрсдэл рүү буцаагаад оруулах гэж байна гэж би ойлгож байгаа. “Эм Эм Си” буцаж орж ирэх ийм л улс төр явж байна гэж би харж байгаа шүү. Би Г.Занданшатар даргад бол хэлсэн. Үүнээс сайн шийдлээр хийх боломжтой бол тэртэй тэргүй 55 удаагийн хэлцэл болоод 10 жил хүлээж болсон юм, одоо Хятадын компаниудтайгаа яриад Ж.Баярмааг ч юм уу ахлуулаад шинээр хийх л ёстой. Энэ боломж нь байгаа.

-Яагаад энэ асуудлыг хяная, шалгая, Түр хороо байгуулъя гэхээр өрсөөд та Түр хороо байгуулах тогтоолын төсөл рүүгээ бариад явчхаж байгаа юм бэ?

-Тэр бас худлаа шүү. Харин Ухаа худагтай холбоотой энэ асуудлаар Засгийн газар ном тараагаад асуудал болсон. Тэгээд энэ асуудлыг мухарлая гэж бодонгуут ийм зүйл гаргаад ирсэн. Эхлээд манай Засгийн газар унасан биз дээ. Тэр ном хэвлэгдсэн биз дээ. Ер нь цаг хугацааны дарааллаар харах нь зөв шүү. Ийм нөгөө гөлөг төөрүүлэх гэдэг шиг асуудлууд байгаа.

-Гэхдээ хоёрдугаар сарын 14-нд Харбины гэрээ байгуулагдсан. Үүний дараагаар, энэ гэрээгээр ямар асуудал үүсэв, яав ийв гээд хүмүүс ярьж эхэлсэн. Миний санаж байгаагаар хоёрдугаар сарын 20 хэдэнд Засгийн газрын одоо цагаан сарын өмнөх хурлаар Ухаа худагтай холбоотой зүйлийг ярьж эхэлсэн. “М Си Эс”-ийн тухай та болон танай багийнхан ярьж эхэлсэн. Тэгээд хавар Засгийн газар огцорч байх үед Түр хороо санаачилж байхтай давхцаад танай Түр хороо орж ирсэн?

-Намар энэ асуудлыг хэлэлцэхэд хоёр Түр хороо хоорондоо булаацалдаад, яагаад гэвэл нэг парламентын хугацаанд хоёр Түр хороо байгуулагдах ёстой гэдэг хүрээнд байхгүй болсон.

-Та, тийм юм байхгүй гэж хэлэх гээд байх шиг байна. Энэ тэгээд цаг хугацаагаар хариулт нь гарна?

-Тийм.

-Тэгвэл одоо та Ж.Баярмаа гишүүнтэй нийлээд, эсвэл тэр Хянан шалгах түр хороог байгуулахыг дэмжих үү?

-Үгүй ээ, тэр өөрийнх нь л асуудал. Би энэ гэрээг хийсэн Ерөнхий сайд.Дэмжиж байна гээд л гүйгээд, зураад байх утгагүй. Асуудал байвал шалгаад одоогийн Ерөнхий сайдтайгаа яриад л хийчих ёстой. Би тэрийг дахиж оруулахгүй.

-Та дахиж Түр хороо барьж орох уу?

-Орохгүй, орохгүй.

-За, үзэгчдийн өмнө хэллээ.Дараагийн асуудал хил холболттой холбоотой?

-Гэхдээ нэг зүйл, Ухаа худагийн асуудлыг би дахиж Түр хороо энэ тэр гэж орохгүй гэж бодсон. Яагаад гэхлээр би өөрийнхөө хэмжээнд хариултаа авчихсан.Зүгээр л, гишүүд яаж кнопдох нь вэ гэдгийг л харъя гэж бодож байсан юм. Гэхдээ Ухаа худагтай холбоотой асуудал Харбины гэрээ хоёр ер нь бол нэг зүйл шүү. Би үүнийг ингэж хэлээд үлдээчихье.

Дараа дараагийн хүмүүс нь Ухаа худаг дээр ч гэсэн Түр хороо байгуулаад яваг. Тэгээд юу болсныг нээлттэй ярья.

-Яг энэ хил холболттой уялдаатай нэг ажил байна. Танай Засгийн газар огцрохынхоо өмнөх долоо хоногийн гурав дахь өдрийн хурлын тэмдэглэлээр “Смарт Эко Транс” билүү тэр компанид хил дээр газар олгосон. Та огцорно гэдгээ аль 2-3 хоногийн өмнө, бараг долоо хоногийн өмнө мэдэж байсан. Энэ зүйлийг яагаад хийсэн юм бэ?

-Цэвэр 100 хувийн гүтгэлэг.Тэр бол салангид байсан газруудыг нэгтгэх л шийдвэр. Урьд нь Байгаль орчны яам, дүүргүүд, нийслэл, хилийн цэрэг, аймгууд, сумд бүгд тусдаа газар олгодог байсан. Үүнийг нэгтгээд цахим системд оруулаад Засгийн газар дээр Геодези зураг зүйн газрыг авчраад бүгд ерөнхий төлөвлөлттэй нэгдсэн зарчмаар Засгийн газрын хурлаар шийдэгддэг болгочихсон. Одоо үүнийг задлаад, буцаагаад тэр эрхүүдийг жижиг жижгээр нь өгч байгаа юм байна лээ.Тийм нэг ч газар олгогдсон зүйл тэр шийдвэрт байхгүй. УИХ дээр би үүнийг танилцуулаад УИХ-ын тогтоол гаргуулсан. Тэр сүүлд яриад байгаа асуудал бол боомттой холбоотой. Хэрвээ газар олголт хийгдвэл боомтын нэгдсэн удирдлагын систем буюу Боомтын зөвлөл гэх төрийн өмчит компани дээр нэгдсэн дататайгаар ерөнхий төлөвлөлт хийгдсэн бол олгоно. Тэгэхгүйгээр, хил дээр төлөвлөлт хийе гэхлээр боомтын сэргэлт гээд одоо Замын-Үүд, Алтанбулаг гээд зөндөө төлөвлөлтүүд хийсэн, дандаа сумдын дарга нар нь, эсвэл аймгийн дарга нар нь газар олгочихсон. Төр буцаад төлөвлөлт хийх гэхлээр тэд нараасаа худалдаж авах болдог. Хөшигийн хөндий хавийг зарчихсан шиг болчхоод байгаа. Үүнийг ингэж гуйвуулж тайлбарлана аа гэдэг бол маш болчимгүй үйлдэл. Мэдсээр байж ингэж тайлбарлаад байгаа юм.

-Хоёр жилийн дотор 95 тэрбум төгрөгийн ашиг хийчихсэн. Анх Х.Нямбаатар сайд энэ асуудлыг Концессын хуулиар явах ёстой байтал төрийн болон орон нутгийн өмчөөр бараа, үйлчилгээ худалдаж авах, нөгөө алдартай тагнуулаас үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой гэдэг юмаар оруулж ирээд шийдүүлсэн гээд байгаа. Та тайлбараа хэлж байна. Б.Энхбаяр сайд, Монголын хууль хяналтын байгууллагууд шийдвэрийг нь гаргаад, үнэн мөн нь гараад ирэх байх. Х.Нямбаатар та хоёр энэ компани дээр ямар нэгэн ашиг сонирхлын зөрчилдөөн байгаа юу. Тийм зүйл гарч ирэх юм биш биз.Тэгвэл ноцтой зүйл болно?

-Байхгүй. Тэр хүмүүсийг Хэнтийн хүн гэж тайлбарлаж байна лээ. Захирал нь Хэнтийн гаралтай хүн байна лээ гээд. Энэ бол маш их субьектив зүйл. Хэнтийн гаралтай хүмүүсийг бүгдийг нь надтай холбоотой гэвэл би тэр захиралтай нь уулзаж үзээгүй хүн, нэгдүгээрт. Хоёрдугаарт ганц энэ компани биш шүү дээ. Тухайн үед экспорт хаагдчихсан. Тэгэнгүүт Хятадын талын шаардлага юу вэ гэхлээр халдвар тараахгүй л байх ёстой, халдвар тараахгүй байх ажлыг боомт бүхэн дээр л өөрөө мөнгөө гаргаад хийвэл бүгдийг нь л зөвшөөрсөн байхгүй. Энэ дотор чинь “М Си Эс” ч байгаа, “МаК” ч байгаа, “Өсөх зоос” ч байгаа, энэ компани ч байгаа, өөр бусад нэлээн олон компани байгаа. Тэгэхлээр, яагаад заавал энэ компанийг нь салгаж яриад байгаа юм бэ гэдэг нь асуудал. Би Шивээ хүрэн дээр очиж байсныг та нар санаж л байгаа байх. Ковидын үед энэ чинь экспортыг маш их нэмсэн шүү дээ. Ковидын үед хувийн хэвшлийнхэн мөнгөө гаргаад мөнгөө хийсэн. Ковид дууссаны дараа нөгөө том компаниуд руу нь халдаж чадахгүй, нөгөө нэг “Голомт”-ыг ярьж чадахгүй байгаа шиг 2-3 том компанийг ярихгүй мөртөө зүгээр явж байгаа нэг ийм компанийг нь салгаж аваад зодоод байх чинь Хууль зүйн сайдын хувьд бол онцгүй л зүйл. Яривал бүгдийг нь ярь л даа. “М Си Эс”-т ч, “МАК”-т ч өгчихсөн. Ялгаа байхгүй, яг адилхан. Бүгдээрээ л жолоочгүй тээврийн асуудлыг мөнгөө өөрсдөө гаргаад хий гэсэн, ийм л шийдвэр байсан.

-Давуу байдал олгосон уу гэдэг зүйлийг л ярих ёстой. Түрүүнд та “Голомт” дээр нэг асуултыг асуух ёстой санагдлаа. Танд нэг сая таван зуун мянган ам.долларын нэг баримт байгаа. АТГ-т өгнө гэж байна. Б.Энхбаяр сайдтай холбоотой тийм ямар баримт байгаа юм бэ. Хүн хэлсэн гэж байна, тэр нь ямар хүн юм бэ?

-Мэдээлсэн хүнээс АТГ асуух нь зүйтэй байх. Хамт хандив авсан хүн нь хэлсэн. Нэрээ одоо хэлэхгүй байхыг надаас хүссэн.

-Хоёр хүнд хандив өгсөн гэсэн

үг юм уу?

-Тийм.

-УИХ-ын гишүүн үү?

-УИХ-ын гишүүн биш. За хэлчихье, нэгдүгээрт. Хоёрдугаарт нь гэвэл “Голомт Капитал” гээд ТББ-аар, нүүрс гараад, нөгөө нэг л компанийн нүүрсийг гаргах гээд байна шүү дээ. Үүний ард нүүрс гаргаад, тэгээд хуримтлагдсан буюу орж ирж байгаа мөнгийг “Голомт Капитал”-аар дамжуулаад гаргаж, сайнаар яривал улс төрийн зорилгоор ашигладаг, муугаар яривал оролцсон хүмүүст тодорхой хэмжээний хахууль өгдөг ийм систем байсан.

-“Голомт Капитал” гэж үү?

-Тийм, “Голомт Капитал”. Энэ асуудлыг л уг нь нөгөө нэг сонсголоор гаргуулах гэсэн байхгүй юу.

-Энэ асуудлыг Б.Энхбаяр гишүүн өөрөө бие дааж шийдээд байна уу, цаана нь нөлөө байна уу?

-Шууд тийм үгүй гээд хэлэхэд хэцүү. Гэхдээ Гашуунсухайт Ганцмодны анхных нь ТЭЗҮ зургаан мянга орчим ам.доллар байсан. Тэр өссөөр байгаад, за яах вэ 25 км-ээр нэмэгддэг эд нар юмнууд байдаг юм. 1.3 тэрбум ам.доллар болсон. Тэгээд ингээд нүүрс гарвал багадаа 200 орчим сая ам.долларыг гаргаж авсан болж таараад байгаа. 20 орчим хувийг нь гэсэн үг. Тэр нь зардлыг нэмчихсэн гэсэн үг шүү дээ. Тэр ТЭЗҮ батлагдчихсан энээ тэрээ гээд тайлбарлаад байгаа. Тэр шууд гэрээ юм чинь нотлогдохгүй, ер нь бол. Тэгэхлээр тэр 200 орчим сая ам.доллараас 500 мянгаар 2- 3 удаа Б.Энхбаяр авсан гэдэг мэдээллийг өгөөд байгаа. 2-3 гэдэг чинь 1.5 орчим сая ам.долларыг авсан. Дээрээс нь манай Т.Аюурсайхан гарч ирээд л бас нэг баахан юм яриад уналаа. Т.Аюурсайхан тэндээс бас сая ам.доллар авсан. Энэ нь хэргээс нь хасагдсан.

-Яагаад?

-Харин тийм, үүнийг мөрдөх ёстой болж байгаа биз дээ.Одоо хэдүүлээ ярих ёстой болж байгаа байхгүй юу. Энэ 200 сая ам.доллар бодитой байсан уу. Нүүрсний сонсголын анхны зорилго нь энэ байсан. Ойлгож байна уу. Тэрнээс Бортээг байгаагүй. Би гэхдээ Бортээгийг өмөөрч байгаа ч юм уу зүйл огт биш шүү.

-Мэдэж байсан юм уу, та?

-Бортээгийн асуудлыг би огт мэдээгүй. Харин Б.Энхбаярын ярьдаг нэг зүйл бол үнэн. Тэр нь юу вэ гэхлээр Бортээгийн асуудал гарч ирээд Засгийн газрын хуралдаан дээр би Д.Амарбаясгалан даргад хандаад, энэ асуудалд хэрвээ нэр холбогдож байгаа бол асуудлаа маш хурдан шийдвэрлэж нэрээ цэвэрлэх нь зөв шүү гэж хэлсэн. За Б.Энхбаярын хувьд өөр нэг зүйлийг худлаа, ер нь яах вэ манай Б.Энхбаяр огт барьцгүй худлаа яриад байгаа. Маш энгийн нэг жишээ, мань хүн тэгж байгаа юм, “Админерал”-ыг битгий шалга гэсэн, Засгийн газрын тогтоол гаргачихсан гээд байгаа.Тэгж ярьсан, битгий хүн барьж хийгээрэй гэж тогтоол гаргасан гээд байгаа. Энэ юу вэ гэхлээр сонгуулийн өмнө, сонгуулиар цагдаа энд тэнд очоод хүмүүсийг баривчлаад янз бүрийн юм болдог. Түүнтэй холбоотой асуудлыг л би ярьсан. Тэрийг гуйвуулангуутаа,би яг ингээд “Админерал” руу орох гэсэн чинь намайг одоо боль гэсэн гэнэ. Үнэхээр ийм асуудалтай байсан бол Б.Энхбаяр сонгуулийн дараа энэ асуудлыг гаргахгүй яасан юм бэ. Дээрээс нь Б.Энхбаяр ч ноцтой мэдэгдэл хийсэн шүү дээ. Хүн алаад, шатаагаад, чандарлаад, булчихсан гээд. Одоо тэр асуудал хааччихав аа. Хууль зүйн сайд ингэж хамаагүй нийгэм талцуулсан мэдэгдэл хийчхээд, тэгээд нотлохгүй яваад байж болохгүй биз дээ. За яах вэ, УИХ-ын гишүүд сенсацитай мэдээлэл хийдэг юм байж, Монгол Улсын Хууль зүйн сайд худлаа яриад байж болохгүй.Дээрээс нь Б.Энхбаяр сайд яагаад “Бодь”-ийн асуудлыг тухайн үед хөндөөгүй вэ гэдэг асуудлыг одоо гаргаж тавих цаг болчхоод байгаа.Үүний хойноос нийгэм ч, сэтгүүлч ч хөөцөлдөх нь зүйтэй. Яагаад гэвэл анхны сэдэл дээрээ очъё, би өнөөдрийн зөрчил бол 1991 онд эхэлчихсэн байна гээд байгаа.Нүүрсний хулгай гэдэг асуудал яагаад яригдсан юм бэ. “Бодь”-ийн оффтейкоос болоод валютын нөөц багассан. Ийм үндэслэлтэй. Тэгэнгүүт яагаад “Бодь”-оос зугтаагаад “Бортээг”болоод, ингээд Д.Амарбаясгалан дарга болсон бэ. Нэгдүгээрт намын даргатай холбоотой улс төрийн асуудал байгаа юм байна гэж би бодоод эхэндээ нэг их ач холбогдол өгөөгүй юм. Одоо бол би “Бодь”-той холбоотой энэ 200 сая доллар хэрхэн улстөрчдөд тарсан бэ гэдэг асуудлыг, Д.Амарбаясгалангийн асуудлаар энэ сонсголын асуудлыг хаах гэж байна гэж одоо хардаж байгаа юм.

-“Бодь” гэдэг компанийн талаар та яриад байна. Анх энэ асуудлыг шалгах ёстой байсан, за энэ компанийн нэг охин компани гэж хэлж болох компани мөнгө угаасан гэдэг зүйлийг хэлж байна. УИХ-ын гишүүндавилга өгсөн гэдэг зүйлийг хэлж байна. Монгол Улсын сайдад авлига өгсөн гэдэг зүйлийг хэлж байна. Тэгвэл “Бодь” гэдэг компаниас та бас холдохгүй шүү дээ?

-Хэрвээ би 200 сая ам.доллараас авчихсан ч юм уу, тийм баримт байвал асуудалгүй.

-Таны зөвлөхөөр А.Амундра гэж хүн томилогдсон. Дараа нь танай Засгийн газраар оффтейк гэрээ хийгдсэн хийгдсэн, Богдхан төмөр замтай холбоотой. Энэ 250 гаруй сая ам.долларын асуудал яригддаг. Энэ гэрээг яагаад хийсэн юм бэ. Засгийн газрын шийдвэрээр л нууцад авдаг шүү дээ. Тэгэхлээр Ерөнхий сайдтай л холбоотой байхгүй юу?

-Маш зөв асуулт. Яг ийм асуултыг л тавиад байвал ярилцлага маань үндсэн материалууд руугаа орох гээд байна л даа. За, Богд хаантай холбоотой асуудал бол Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө намайг Ерөнхий сайд болсны дараа тавигдсан.Хавар нээлтээ нээж байсныг санаж байна. Энэ юу вэ гэхлээр “Бодь”-той холбоотой яг адилхан санхүүгийн зарчмаар энэ асуудлыг улс төрийн хувьд Аюулгүйн зөвлөлөөр оруулаад тохирчихсон байсан. Нэг үгээр хэлбэл “Бодь”-ийн саяын гэрээ байна шүү дээ, яг энэнтэй адилхан үнэтэй, адилхан зарчмаар гэдэг чинь адилхан схем ажиллана гэсэн үг байхгүй юу. Улаанбаатар хотынхоо түгжрэлтэй холбоотой, тэгээд Оросуудтай ер нь бол “Бодь” учраа олж чадна. Тийм учраас үүнийг ингээд хийчих нь зүйтэй. Ингэвэл Х.Баттулга Ерөнхийлөгч хэл ам болохгүйгээр би тангараг өргөх гээд байна, үүнийг нь дэмжчих нь зүйтэй гэж У.Хүрэлсүх дарга надад хэлсэн.

-У.Хүрэлсүх Ерөнхийлөгчийг тангараг өргөхөд нь Х.Баттулга ерөнхийлөгч хэл ам болохгүй гээд хийсэн гэж үү?

-Үйл явдлуудыг ухраагаад харвал Цэц дээр шийдвэр гаргаад Х.Баттулга Ерөнхийлөгч нэр дэвших эрхгүй болчихлоо.

-Гаргуулаад гэж яриад байна тийм ээ?

-Тийм тийм, гаргуулаад. Мэдээж нөгөөдөх нь хамт ажиллаж байсан Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр. Уурлана биз дээ.Танай намыг тараана гээд асуудал болоод.Ингээд С.Эрдэнэ дэвшээд, за дэвшүүлээд гэж ярья.Ингээд нөгөөдөх нь цагаан хуудаснаасаа ч бага санал авдаг билүү, яадаг ч билээ. Үндсэндээ АН байхгүйгээр сонгууль хийчхэж байгаа юм. Ингээд тангараг өргөх хэрэгтэй болно оо доо. Тэгэнгүүт Х.Баттулга гэдэг хүнтэйгээ улс төрийн тохироо юм уу, янз бүрийн ийм зүйлийг хийж чаддаг нэг л хүн нь “Голомт”-ын Д.Баясгалан байхгүй юу. За, Амундара гэж байна. Би хэд хэд хэдэн зүйл дээр товчхон ойлголтууд өгчихье. А.Амундраг Х.Баттулгад ажиллуулж болохгүй шүү л гэдэг чиглэлийг надад өгсөн.

-Х.Баттулгад ажиллуулахгүйн тулд та өөр лүүгээ авч байгаа юм уу.Хэн нь танд чиглэл өгчхөж байгаа хэрэг вэ?

-Ойлгомжтой шүү дээ. Би хэлээд байна шүү дээ. Ерөнхийлөгч. Нэг л хүн чиглэл өгнө шүү дээ.

-Ер нь нэрийг нь хэлээд л явчихъя?

-Би харин шулуухан л яриад байна шүү дээ. Яагаад гэхлээр энэ хоёр муудалцчихаад байна шүү дээ. Учиргүй найз байсан Х.Баттулга, У.Хүрэлсүх гэдэг хоёр хүн сонгуульд нэр дэвшихээсээ болоод хоорондоо сонирхол зөрж байна шүү дээ. Тэгэнгүүтээ дундын байсан хүмүүсээ татаж авах ажиллагаа хийгдэж байна шүү дээ. Уул нь “Голомт”-ын Д.Баясгалан нь тэрийг мэддэг. Гэтэл одоо аль ч талд нь байх юм, тэр ялгаа байхгүй, адилхан гурван найз болчхоод байна шүү дээ. Ер нь бол тэд хамт о ийм том том юмнууд хийчихсэн. Тэдний нэг нь А.Амундра. А.Амундраг Засгийн газартайгаа их ойрхон байх нь зүйтэй. Пи Ар энэ тэр дээр нь туслаад гээд. Хоорондоо л муудалцаж тоглоод байгаа болохоос биш ер нь манай энэ Төрийн ордны хэвлэлийн алба тэр чигтээ л “Ийгл” байгаа шүү дээ. Бүгдээрээ л нэг редакцын хүмүүс байгаа. Бүгдээрээ өөр өөр институци дээр гараад л Засгийн газрын Хэвлэлийн албаны дарга нь ч, Ерөнхийлөгчийн Хэвлэлийн албаны дарга нь ч, А.Амундра ч “Ийгл”, “Ийгл” гэдэг маань Д.Баясгалан. Ийм л асуудал.Тэгэхээр яах вэ. Энэ бол оффтейкоор шууд гэрээ хийгээд, хэрвээ төлбөрийн тэнцэл тэгж задраагүй бол, үүнийг Ч.Хүрэлбаатар сайд олж хараагүй бол илрэхгүй яваад байж болохоор байсан. Валютын нөөц дундрахгүй бол энэ мэдэгдэхгүй. Ингээд л яваад байна. Тухайн үед яах вэ дээ, хэтрүүлчихгүй юу. Гаргаж байгаа тонн тутмаар ч юм уу, нэг тийм дүн тохирсон байж таараад байгаа. Тэр чинь их аймшигтай хөнгөлөлт эдэлчихсэн байдаг шүү дээ. Бараг 40 хувь, үүнийг одоо илчлэх үүрэгтэй сонсгол байсан гэж би хэлчихлээ.

-За Богдхан төмөр замын энэ их өндөр өртөгтэй, дээрээс нь төмөр зам барьчихсан байсан. Тэр тоног төхөөрөмж юмаар энд тэр их төсвийн мөнгийг аваачаад газар шорооны ажил болгоод тавьсан ажлыг танай Засгийн газар хийлээ гэж би хэлтэл та, надад даалгавар өгсөн гэж хэлж байна. Зөв үү?

-Зөв

-Ерөнхийлөгч өгч, зөв үү?

-Би үүнийг ярьсан шүү дээ. Ер нь бол чуулган дээр ярьж байгаа яриаг хүмүүс тэр бүр нэг их ажиглахгүй л болохоос биш би сая л энэ асуудлуудыг яриад байгаа юм биш. Богдхан төмөр замыг цуцлаад, яагаад гэхлээр нөгөө нэг мухар төмөр замыг хамгийн гол нь Оросын талтайгаа зөвшилцөөгүй байсан. Тэгээд зөвшилцсөн. Зөвшилцөж болно оо гээд эхлүүлчихсэн. За тэгээд энэ асуудал нь одоо юу болоод байгаа вэ гэхлээр дотор талын тойрог буюу Оростой заавал холбогдохгүйгээр Богдхан төмөр замын ажил явахаар шийдвэр гарсан. Ингээд явж байгаа юм. Төмөр замын хувьд бол зөв. Хийгдсэн механизмыг л хоёулаа...

-А.Амундара гэдэг хүнийг тийшээ өгч болохгүй татаад аваарай гээд хэлсэн юм бол та яагаад энэ хүнд итгээд өөрийнхөө энэ пи-арыг хийлгээд нөгөө 15 давхар гэдэг байшиндаа байлгаад, хажуудаа байлгаад Засгийн газрынхаа хэвлэлийн пи-арыг хийлгээд нэвтрүүлгээ хөтлүүлээд Баялгийн сангаа яриад байсан юм бэ?

-Сонгуульд мэдээж мэргэжлийн пи-арчидтай ажиллана шүү дээ. Өөр яах юм бэ. Сонгуульд бүгдээрээ л ажилладаг биз дээ.Үүнийг асуудлууд болгоод л, 15 давхар энэ тэр гээд л байгаа юм. А.Амундра миний л мэдэхээр Н.Энхбаяр даргатай ажил ажиллаж байсан, Н.Алтанхуяг даргатай ч ажиллаж байсан. Миний мэдэхээр бүх л сонгуульд А.Амундра, Д.Болдхуяг, тэр Нируний Батсайхан гээд нэг ийм гурван нөхөр байж байдаг байсан. Тэгээд бусад үедээ болохоор асуудал болчхоод байгаа гэж харж бас болохгүй. Ер нь цаашдаа ч сонгууль болохлоор пи-ар, хэвлэлийн багтай аль аль нам ажиллана.Тэрний дагуу ажиллаад л явна. А.Амундаратай би нийлж бизнес хийсэн ч юм уу, эсвэл А.Амундратай мөнгө төгрөгийн харилцаанд орсон ч юм уу, тийм зүйл байхгүй. Дээрээс нь яах вэ, энэ дээр тодотгоод хэлэхэд зугтчихсан байгаа, зугтаад гарчихсан байгаа. Зарим нэг зүйл буухлаар харагддаг юм байна.

-Хэн зугтаалгасан юм бэ, та юу?

-Би зугтаа гэж хэлээгүй. Харин би, аваад ир ээ, яриул аа гээд байна шүү дээ. Яриулъя гээд байгаа хүн зугтаалгах уу.

-Нэг баг байсан болохоор бас тэгж ярьсан ч байх юм бил үү. Энэ бол сэтгүүлчийн хардлага?

-Хэрвээ тэр нүүрсний сонсгол тойрсон асуудлыг ярья гэвэл хүмүүсийг нь ингээд яриулах л ёстой.

-15 давхар гэдэг зүйлийн талаар та бид хоёр ярилаа. Та 1588 хоног ажиллаж байх үеийнхээ сүүлийн үед нийгмээ ямар байсныг ер нь мэдэрсэн үү. Сошиалаа ямар байсныг харсан уу. Ард түмнээ ер нь мэдэрсэн үү. Бүх зүйл талцал хуваагдал, дайсан. Энэ нэг хүн болохгүй, тэр “М Си Эс” болохгүй. Шүүмжилсэн хүн болгон асуудалтай.“М Си Эс”-ийн хүн, тэрний тролл, Монголын ХМХ-ийг бүгдийг нь, сэтгүүлчдийг бүгдийг нь ингээд асуудалд оруулчихсан, худалдчихсан. Бид үнэндээ тэр дунд үнэхээр хэцүү байсан шүү дээ. Нөгөө талд нь улстөрчид нь 2-3 хуваагдчихсан. Ийм зүйлийг болж байхад та Ерөнхий сайд, танай пи-ар баг гээд байгаа тэр А.Амундара гэдэг ч юм уу, тэр хүмүүс танай ах ийм зүйлийг хийж байхад та яагаад өнөөдөр ингээд таны яриаг өөр хүмүүс рүү эргүүлж, заавал дайсантай, заавал эсэргүүцэлтэй, заавал хардлагатай болгоод байна вэ?

-Мэдээж хоёр талтай. Монгол Улс Л.Оюун-Эрдэнээс л өмнө эв нэгдэлтэй хэзээ ч хагаралдаагүй, Л.Оюун-Эрдэнэ л гарч ирээд хагарал болчихсон гэдэг юм ярих гээд байна, бараг. Тэгвэл худлаа. Жишээлбэл,“Эрдэнэт”-тэй холбоотой, Оюутолгойтой холбоотой, парламенттай холбоотой энэ асуудлуудыг дандаа л тэмцлээр хийгддэг. Тэмцэл чимээгүй бол хийгдэхгүй. Чив чимээгүй байгаад, стратегийн ордуудыг нь хэдхэн компани аваад, бид нар бүгдээрээ алга ташаад. Тэд нар гишүүдийг нь худалдаж аваад төрөө байгуулаад, тэгээд давуу эрх авч давхарга тогтоод. Бид нар ийм байхыг хүсээд байгаа юм уу. Энэ нь тэгээд эв нэгдэл юм уу. Би үүнийг л эсэргүүцсэн. Би байгалийн баялаг ард түмэнд өгөөжтэй байгаасай гэж тэмцсэн. Энэ миний үзэл бодол ерөөсөө өөрчлөгдөхгүй. Түүнээс биш би Ж.Оджаргал гэдэг хүнтэй ямар ч асуудал байхгүй.

-Бараг л долоо хоногийн нэг дэх өдөр болгон зэрэгцээд суугаад байсан?

-Харин тийм, эдийн засгийн бусад асуудлыг ярина шүү дээ. Жишээлбэл, Ж.Оджаргал захирал,“М Си Эс” барилгын сайн компанитай, замын сайн компанитай. Зөрчилдсөн асуудал бол Тавантолгойн нэг орд болох Ухаа худагийг яагаад УИХ-аар оруулаагүй авсан юм бэ гэдэг дээр л зөрөөд байгаа. 34 хувь байх ёстой юу, үгүй юу. Баялгийн сангаа яаж бүрдүүлэх вэ. Стратегийн ордуудыг хуваагаад, стратегийн ордуудаас гаргаад байна. Энэ зөв юм уу буруу юм уу л гэдэг шаардлага. Түүнээс би ноос ноолуур хийж байгаа “Говь” компанитай ч юм уу, заргалдаагүй биз дээ. Үүнийг ялгаж салгаж ойлгоорой. Энэ асуудал явж явж байгаад ганцхан Л.Оюун-Эрдэнэ буруутаад ч юм уу, за яах вэ би буруутчихаж болно, үүнийг огт ярихгүй болчхож болно. Ер нь намайг огцорсноос хойш Ухаа худаг гээд тэмцэх нь байтугай, дуугардаг ч хүн бараг байхгүй болчхоод байгааг би ажигласан. Гэхдээ энэ бол монголчуудын эрх ашиг. Зөвхөн миний одоо үзэл бодол биш. Норвег, Чили, Казахстан бүгдээрээ л Баялгийн сан бүрдүүлээд байгалийн баялгаараа бусад асуудлуудаа шийдэж байгаа. Л.Оюун-Эрдэнэ хэллээ гээд битгий автаасай гэж хүсэж байгаа юм. Хоёр дахь нь би парламентын засаглалын талд дандаа л байсан. Парламентын засаглалыг бэхжүүлэхийн тулд нам дээрээ байсан эрх мэдлийг хуваалцсан, бусад намуудад. Факт болохоос биш, парламентын засагт хайртай гэж протокол дээр ярьсан бүхэн бодит байдал дээр үйлдэл нь өөр байх олон тохиолдол олон байна. Үүнийг наанатай цаанатай ялгаарай. Гурав дахь нь, би дандаа Монголын улс төрд үе солихын төлөө байсан. Би залуучуудыг улс төр ойрхон байгаасай гэж хичээсэн. Би улс төрд дуудсан ах нартайгаа олон зөрчилтэй асуудлууд болсон. Өнөөдрийн бүрдүүлсэн залуучуудын парламент надад хариуцлага тооцсон. Реформ хийсэн, хийлцсэн хүндээ илүү шударга үйлчилдэг. Би энэ үгийг Засгийн газрынхаа гишүүдтэй хамгийн сүүлд уулзахдаа хэлээд л гарсан. Яах вэ, тэр бичлэг постлоод, тухайн үед тийм юм болъё гэж бодоогүй залуучуудыг их гаргаж ирэх гэж хичээгээд, залуучууд маань жагсаал хийгээд намайг унагаачихсан, зөв, энэ гоё. Би ерөөсөө хаашаа ч хөдлөөгүй. Миний тэмцэл энэ гурав дээр л байсан гэж хэлэх гэж байгаа юм. Түүнээс биш бусад хүмүүстээ би субьектив хандаад л хувийн хэвшилтэй дайн зарлаад л асуудал болоод байгаа юм байхгүй. Жишээлбэл,манай Засгийн газар “Голомт”-ын Д.Баясгалан захирлын Бөөрөлжүүтийн цахилгаан станцыг дэмжсэн, зөв. Харин энэ дээр жишээлбэл, үнэхээр мөнгө гаргаад хүмүүст өгөөд улс төр санхүүжүүлээд асуудал болж байгаа бол буруу л гээд байхгүй юу. Энэ бол хулгайн асуудал. Түүнээс биш би Гашуунсухайт баригдсаныг буруу гээгүй.Үүнийг зааглаж ойлгоорой.

-111.3 их наяд төгрөгийг 17 жилийн турш таны өмнөх найман Ерөнхий сайд зарцуулсан байна. Гэтэл Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн 1588 хоног буюу Монголын түүхэнд хамгийн урт ажиллахдаа 104.6 их наядыг зарцуулжээ. Сүүлд, том төслүүд явсан гэж та тайлбарласан. Энэ их төсвөөр танай Засгийн газар яг юу хийчхэв ээ?

-Энэ маш чухал слайд байна. Би бахархаж байна. Яагаад гэдгээ хэлье. Намайг Ерөнхий сайдын ажил авахад Монгол Улсын нийт ДНБ 36 их наяд байсан. Одоо 80 их наяд. Дагаад төсөв өсөх нь зөв. Энэ ерөөсөө буруу зүйл биш. Дахиад бид 200 их наядтай болох ёстой. Одоо энэ төслүүд яваад дагаад төсөв өснө. Өсөх нь ерөөсөө буруу биш. Энэ дээр эмзэглээд төсөв өсөөд байна, яана аа гэж болохгүй. Юу хийгдсэн бэ гэж байна. Маш энгийнээр, би шууд л хэлье. Цалин, төрийн албан хаагчид төрийн албанаас их гарч байсан. Ялангуяа орон нутагт цалинг 40-80 хувиар нэмэгдүүлсэн. 197 сургууль, 285 цэцэрлэг баригдаад нийслэлд сургууль, цэцэрлэг гурван ээлжинд орчихсон байсныг хоёр ээлж болгосон. Л.Энх-Амгалан сайд сүүлд бас ном гаргачихсан юм байна лээ. Үүнийг яривал урьд өмнө байгаагүй хэмжээний сургууль, цэцэрлэг барьсан. Ялангуяа хаягжилттай холбоотой. Эрүүл мэндийн салбарт бид нар оношилгооны бүх тоног төхөөрөмжийг 1990 оноос хойш бүтэн шинэчилсэн. Бүх төрөх эмнэлгүүдийг Эх нялхсын төвтэй, хамт сүүлд “Өргөө” амаржих газраас авахуулаад бүгдийг нь шинээр барьсан. Эрүүл мэндийн салбарт өмнө нь эхлээд дуусаагүй байсан бүх объектыг бүгдийг нь хийсэн. Сүүлийн 12 жилтэй тэнцэх хэмжээний санхүүжилтийг гаргасан. 1.6 сая эрт илрүүлгийн оношилгоо хийсэн. Аялал жуулчлалын салбарыг гаргаж ирэхэд нөгөө нэг ад үзэгдээд байдаг Go-Mongolia зэрэг аянуудыг хийсэн. Аялал жуулчлал тодорхой хэмжээнд сэргэсэн. Go-Mongolia нь буруу гэвэл учир дутагдалтай, субьектив юм болно. Go-Mongolia-г зогсоож байгаа юм байна лээ. Энэ жилийн аялал жуулчлалыг хараарай. Гадаад талд ВВС, CNN-ээр сурталчилгаа явахаа зогсоод, хэдийгээр нислэг сайн байгаа ч ялгаатай. Хэдүүлээ ингээд л харъя. Агаарын тээврийн либералчлал хийгдсэн. Хүүхдийн мөнгийг ковидын үед нэмсэн. Дээрээс нь нийслэл Улаанбаатар хотыг тойрсон дэд бүтцийн асуудлуудыг шийдвэрлэх томоохон төслүүдийг санхүүжүүлсэн. Бид хамтарсан Засгийн газар байгуулаад хотыг тойрсон хоёр бүслүүр зам, ТЭЗҮ-ийг нь хийсэн. Туулын хурдны замыг үндсэндээ шийдсэн. Эрчим хүч болон бусад салбартай холбоотой бүх асуудлаарх нийслэлийн төсвийг нэмсэн. Нийслэлийн төсвийг нэмээд Х.Нямбаатарыг Хотын дарга болгосон. Энэ бол юу вэ гэхлээр хотод үүнээс илүү их мөнгө хэрэгтэй. Иргэдээсээ, нийслэлчүүдээсээ хүсэхэд, яаж ч улс төржлөө гээд Туулын хурдны замаа битгий зогсоогоорой. Энэ асуудал түгжрэлийг бүтэн шийднэ. Одоо баригдаад эхэлчхэж байгаа. ТЭЗҮ хийнэ гэдэг чинь хоёр жил болно.

Үүний баталгааг нь нийслэл өөрөө гаргана гэдэг чинь өөрөө бонд босгох эрхтэй болно. Дээрээс нь Мянганы замын бүтээн байгуулалтыг бид дуусгасан. Ийм олон асуудлыг шийдсэн. Дээрээс нь төсвөөс санхүүжиж болохгүй юмнууд байгаа юм. Төсвөөс санхүүжихгүй бол зээл авна. Энэ манай улсын дутуу тал юм.Бидэнд байгаа боломж баялаг. Баялгаа бид нар саяынх шиг Засгийн газар хоорондын хэлцлийн дагуу шийдвэрлэхгүй бол хувийн хэвшил энэ том дэд бүтцүүдийн асуудал, зам барихад хэцүү. Үүнийг бид нар ялгаж салгаж ойлгох хэрэгтэй. Германаас ч юм уу, Японоос авчирч зам барих гэхээр Хятадын замаас хамаагүй илүү үнэтэй. Тийм учраас Германы зам тавихгүй байгаа юм. Гээд энэ чинь их ялгаатай шүү.

-Та төсөв дээр хийсэн ажлуудаа хэлээд дуусгах уу. Эрчим хүчин дээр яагаад ганц ч юм барьж чадсангүй вэ?

-Гол асуудал нь аль Засгийн газрын үед хэдэн мегаваттаар хүчин чадал нэмэгдсэн бэ гэдэг юм. Бидний үед 346мвт нэмэгдсэн. Бөөрөлжүүт, Дорнод, Мөрөн, Эрдэнэ, тэгээд Эрдэнэбүрэн ингээд цаашаа шийдэгдээд явна. Эрчим хүчний сэргэлтийн томоохон бодлогыг бид нар зарлаад салбар дээр нь Сангийн сайд байсан Б.Чойжилсүрэнг томилох нь зүйтэй гэж үзээд явсан. Б.Чойжилсүрэн өнөөдөр хамгийн муу хүн болж байгаа. Гэхдээ эрчим хүчний асуудлууд шийдвэрлэгдээгүй учраас л энд хүрч ирээд, хэдийгээр 300-гаар шийдээд байгаа ч гэсэн л асуудалтай нүүр тулж байгаа. Би бодитоор нэг зүйл хэлчихье. Яагаад гээч. Энэ ерөөсөө эрчим хүчнийхээ үнийг нэмж чадаагүйгээс болсон. Эрчим хүчийг үйлдвэрлэж байгаа үнээсээ хямд өртгөөр зараад байхаар, тэгээд төсвөөс тэрийг нөхөөд байхаар яаж хувийн хэвшил тийшээ орж ажиллах юм бэ. Бөөрөлжүүт ч гэсэн зогсчихсон шалтгаан энэ шүү дээ. Би Д.Баясгалан захирлын сайн зүйлийг нь хэлээд байна шүү дээ. Үүнийг бол бид дэмжсэн. Боломжийг нь олгосон. Чадлын дутагдлуудыг ингэж нөхөөгүй байсан бол маш хүнд нөхцөл байдалд орох байсан. Тэгэхлээр асуудлыг шүүмжилж болно, гэхдээ тоогоор л асуудлыг харахгүй бол болохгүй, тоо харахад чанар ерөөсөө тийм. 1992 оноос хойшх бүх асуудлыг дөрвөн жил засагласан юм чинь гээд буруутгаад байж болохгүй. Дөрвөн жилийн хоёр жил нь ковид байсан. Үүнийг хүмүүс мартчихсан. Харин ч би одоо маш боломжтойгоор тогтвортой засагласны үр дүнд суурь асуудлуудыгнэлээн шийдсэн гэж хэлнэ. Факт чек гаргаад л үз. Цаг хугацаа, иргэд ч өөрсдөдөө дүгнээд л өгөх байх аа. Тэгээд эдийн засгийн өсөлтөө үз. Сүүлийн дөрвөн жил дараалан одоо 6-7 хувийн өсөлттэй байса. Мэдээж, үгүйсгэхэд хялбар л даа.

-За, энэ слайдад та нэг анхаарлаа хандуулаач. 2021 оноос хойш төсөв өссөн. Үндсэндээ 2019 оноос хойшоо дабльдаж өссөн.Таны Засгийн газрын үед бүүр илүү өссөн.Төсвийн зарлага нэмэгдэх тусам авлигын тоо 427-гоос мянга гартлаа өсөөд, одоо 1800 болж байна. Энэ төрийн эрх мэдлийн ард, энэ төсвийн ард та ингээд олон ажил хийсэн. Би үгүйсгээгүй. Зөндөө зүйлийг хийсэн. Шаардлагатай зүйлүүдийг хийсэн байна. Гэхдээ бид бүхэн ийм зүйлийг санхүүжүүлээд байна.2020 оноос хойшоо 20.9 их наяд төгрөгийг төрийн албан хаагчийн цалин зарцуулжээ. Тоогоор нь аваад үзэхэд 28-30 мянга орчим төрийн албан хаагчдыг нэмжээ. Энэ бол МАН гишүүдээ төрийн алба руу оруулж ирж байгаа үйл явц. Танай намын Бага хурал дээр сая хамгийн сүүлд орсон хүмүүсийг хар даа Ерөнхий сайд аа, дандаа төрийн өмчит газрын захирал. Тэр хүмүүс тэнд юу хийж яваа юм бэ. Тэр хүн, хүмүүс тэндээс ямар мөнгө босгож ирэх юм бэ. Бид бүхэн энэ төсвийн энэ алдааг засаад цомхон байдал руугаа явж болоогүй юм уу. Яагаад, ямар шалтгаан байна вэ?

-Мэдээж, энэ слайдыг яаж бэлдсэн бэ гэдгээс бас тоонууд өөр өөр байдаг.

-Энэ АТГ-аас гаргасан тоогоор бэлдсэн шүү?

-Юутай харьцуулсан бэ гэдгээс хамаарна. Төсөв болон ДНБ тэлэхээс бол бид эмзэглэж болохгүй.

-Өрхийн хаалгаар орж байгаа юу?

-Өрхийн хаалгаар орно шүү дээ. Яагаад гэхлээр бид хангалттай тэлээгүй байгаа.

-Зөв өө зөв, тэлээд явах нь зөв. Гэхдээ л өрхийн хаалгаар орох ёстой байх. Орж ирж байгаа тэр зүйлийг яг нүүрсний хулгай гэдэг шиг цавччихаад байгаа байхгүй юу?

-Өөрийн чинь хэлж байгаа зүйлийг, судлаачид бидэнд юу гэж зөвлөдөг вэ гэхлээр нэг тулгууртай буюу уул уурхай дээр түшиглэсэн эдийн засаг, нэг үгээр хэлбэл баялгийн хараал уу ерөөл үү гээд нэг яригдаад байдаг шүү дээ, тийм колони өвчин энэ мөн. Тэр нь юу вэ гэхлээр уул уурхай өөрөө уул уурхайн компанидаа маш ашигтай. Уул уурхайн орлого өсөөд байхлаар төсөв тэлээд байдаг. Дунд нь уул уурхайн биш хувийн хэвшил маш хүнд байдалд орчихдог.Ажиллах хүчээ алддаг. Энгийн иргэд бизнес эрхлэхэд хүнд болдог.Дээрээс нь банк өөрөө өөртөө зээл өгөөд өөр бизнес санхүүжүүлээд байхлаар уул уурхай банк хоёртой хэн ч өрсөлдөж чадахаа больчихдог. Энэ манай нөхцөл байдал.Үүнээс гарах арга ерөөсөө л энэ Баялгийн сан. Тэгээд татварын бодлого хоёр л байдаг. Энэ дээр миний философийн хувьд зөрүүтэй байдаг нэг зүйл байдаг. Тэр нь юу вэ гэхлээр уул уурхайн компанийг бусад хувийн хэвшилтэй харьцуулж болохгүй.Яагаад гэхлээр өрсөлдөж чадахгүй. Нэг нь шууд ухаад бүтээгдэхүүн экспортлоод байгаа юм, нэг нь ногоо тариад үйлдвэрлэл хийгээд байна. Үйлдвэрлэл хийгээд цаг гаргаад байдаг.Үүнийг яг адилхан болгочихлоор уул уурхай хүртээмжтэй байх ёстой гэхлээр хувийн хэвшил рүү дайрсан болчхоод байгаа юм. Улстөрчдийн хувьд асуудалтай болчихдог.Ингээд орхичих гэхлээр бизнесийн орон зай хумигдаад хэдхэн л одоо ийм юутай болно гэсэн үг. Дээрээс нь авлигын кейс буюу төсөөллийн үнэлгээ чинь авлигалтай холбоотой асуудлуудыг ил болгоод байх тусам төсөөлөл өснө. Манай Засгийн газрын бүрэлдэхүүн Давост уулзаад “Трансперенси Интернэйшнл”-ийн ерөнхийлөгчтэй уулзсан юм.Тэгээд би мань хүнээс асуусан, үүнийг Шилэн дансанд байршуулчихаар баахан кейс задрах гээд байна, ингэчихлээр төсөөлөл өсөх үү гэсэн. Өснө өө гэсэн. Тэгээд би задлахгүй байх ёстой юу. Энэ бүх л улсад болдог байсан процесс. Үүнийг шилэн болгоод асуудлаа гаргаад ингээд ярих нь л зөв өө гэсэн, тэр уулзалтын протокол байгаа шүү.

-Ил болгохоос гадна авлигатай тэмцэх асуудлын хүрээнд, таны саяын хэлдэг индекс бол ганцхан индикатор биш шүү дээ. Та ганцхан индикатор нь яриад байна?

-Ер нь Монголд авлига байна уу гэдэг дээр репортуудаас ийм үнэлгээ авдаг. Авлигын кейс дэлгэгдээд байх тусам л төсөөлөл өсөх магадлалтай, эрсдэлтэй. Зөвлөмжүүд байдаг. Зөвлөмжийг дагах гэж бид нар маш их ажилласан.“Трансперенси Интернэйшнл”-ийннөхдүүдтэй ч бид нар ажилласан. Төрийн өмчийн компаниудыг задлах ёстой гэдэг зөвлөмж ирдэг. Бид нар саарал жагсаалтаас гарчихсан. Хөгжлийн банкны өр гэж бас их хүндрэлтэй асуудлууд байсан. Энэ бүх өрүүд төлөгдчихсөн. Зээлжих зэрэглэл өссөн. энэ бүх зүйл төсөөллийг буулгадаг. Төрийн өмчит компаниуд дээр би санал нэг байдаг. Гэхдээ өмч хувьчлалыг замбараагүй хийснээс асуудлаас болоод өнөөдөр иргэдийн итгэл маш их эргэлзээтэй байгаа.Эрчим хүчний компаниудыг хувьчлах тухай асуудал ярьж байна. Үүнийг би бодох ёстой л зүйл гэж хэлнэ. МИАТ-ийг хувьчлах тухай ярьж байна. Бас бодох ёстой.

-Хувьчлалтай холбоотой зүйлийг яривал ерөөсөө та бид хоёр маш олон зүйлийг ярих гээд байна?

-Тэгээд би ярьж л байна.

-Авлигатай холбоотой зүйлийг ярихаар та хувьчлал руу яваад орчхож байна. Бид хоёрын цаг хугацаа бас байна. Авлигын индекс 2021 онд 110 дээр байсан. Одоо 2025 онд 124, таны үед 114 хүрсэн. Эдийн засаг ковидын дараах байдлаас өссөн. За, хэвлэлийн эрх чөлөө ардчиллын хамгийн гол зүйл 68 байсан,90 болсон, 88 болсон, 108 болсон. Засгийн газрын өр 35 их наяд, ардчиллын индекс 61, 66, 77, 81. Бид нарын өрсөлдөх чадвар бас л ухарсан. ДНБ өссөн. Энд та ямар дүгнэлт хийх вэ?

-Цахим засаглал өссөн. Жишээлбэл энд байхгүй байна. Цахим засаглалын индекс өссөн.Зөөлөн хүчний бодлого өссөн. Гээд яах вэ, том агуулгаар нь харвал эрүүл мэнд, боловсролын индикаторууд өссөн.

Гэхдээ үндсэн асуудлууд байна. Би хүлээн зөвшөөрч байна.

-Засгийн газрыг хамгийн үндсэн зүйлээр л хэмждэг шүү дээ?

-Тийм, би хүлээн зөвшөөрч байна. Манай Засгийн газар бол эдийн засгийн ковидын үеийн Засгийн газар учраас ковидоос өөр зүйл рүү анхаарах ер нь бол хязгаарлагдмал байсан. Яагаад гэвэл хасах 4.6 хувьтай болчихсон эдийн засаг гэдэг чинь тухайн үед надад, за яаж энэ хөл хориог тавиад аж ахуйн нэгжүүддээ орлоготой болох вэ л гэдэг бодол байсан. Түүнээс биш бусад асуудалд яг үнэндээ нэг их анхаарал хандуулах тийм боломж бол байгаагүй. Ингээд эдийн засаг тогтворжсон, ДНБ бас. Би баяртай байна аа. Одоо ингээд харахад дөрвөн жил дараалан мянга мянган ам.доллараар өсөж гаргасан байна. ДНБ мянган, мянган ам.доллароос цааш давж байж бусад индикаторуудад өөрчлөлт ордог. Мэдээж би өөрийгөө бүх зүйл дээр зөвтгөх гээд байгаа зүйл биш шүү.

-Би бас таныг бүх зүйл дээр буруутгаад байгаа зүйл биш шүү?

-Би чадлаараа хичээж ажилласан. Надад чадаагүй зүйл маш их байгаа. Чадахын төлөө хичээсэн. Буруу ойлгочихсон зүйл байгаа. Гэхдээ одоо эдийн засаг болон бусад тоонууд, төлөгдөх ёстой байсан өрнүүд, зээлжих зэрэглэл, саарал жагсаалт,дутуу хаягдчихсан төслүүд гээд олон асуудлыг дурдаж болно. Би бондын өрүүдийг дарсан. Бүгдийг нь л цэвэрлээд, Монгол Улсын Засгийн газар авах ёстой бүх л арга замаа авах гэж маш их хичээж нэлээн цаг гаргаж ажилласан. Мэдээж өргөс авчихсан юм шиг бүх зүйлнэг өдрийн дотор сайн болохгүй. Үр дүн гарч байгаа төслүүд дараагийн хүн дээр очиж нээгдэнэ. Тийм ээ, Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайд бас хэлээд байна лээ шүү дээ, нээлт дээр яагаад тэр популистуудыг авааччихав аа гээд.Популист үгүйг нь би мэдэхгүй, мань хүний эхлүүлсэн ажлыг би улс төржүүлэхгүйгээр дуусгахыг л хүссэн. Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн үед эхлүүлээд өргөн, нарийн цариг гэж бөөн юм болоод холбогдохоо байчихсан төмөр замыг би холбохыг л хүссэн. Хэдийгээр гудамж талбай төвөгтэй байсан ч гэсэн би тэрийг шийдье ээ л гэсэн. Гэхдээ нэг зарчмын ялгаа нь би бүгдийг УИХ-аар л шийдүүлэхийг хүссэн. Тэр нь илүү тогтвортой байгаасай л гэж бодсон. Намайг хүмүүс Дэлхийн зөнд ажилладаг байсан байж, хүүхдийн байгууллага, нийгмийн асуудалтай илүү ойрхон ажил хийдэг байсан байж юун боомт, юун эрчим хүч, юун тээвэр логистик, юун Баялгийн сан болоод явчхав даа гэж их шүүмжилдэг байсан. Товчоор дүгнээд хэлэхэд, өндөг анхдагч уу тахиа анхдагч уу гэдэг бол мэдээж маргаантай асуудал. Манай улсын хувьд нүүрсээ амжиж зарах ёстой. Дэд бүтцийн асуудал шийдэгдвэл бусад асуудал шийдэгдэх суурь болно. Хэдийгээр би нийгэм талын олон ажилд дуртай ч энэ асуудлуудыг шийдэхгүй бол энэ зүгээр хоосон тоо болно оо гэдгийг би харсан. Хамгийн прагматик цаг хугацаагаа ашиглахыг л хүссэн. Ковидын нэг жилд би ТЭЗҮ дээрээ ажилласан. Залгаад дайн болсон. Тэр үед би хэлэлцээрүүдийг хийсэн. Тэгээд хамтарсан Засгийн газар байгуулж шийдвэл зөв гэж бодсон. Түүнээс би одоо саяын энэ бүх төслүүдийг сонгуулийн өмнө явуулж болох байсан. Бэлтгэгдчихсэн байсан. Сонгуулийн дараа явуулахаар манайх улстөрждөг юм чинь, нэг нэгнийгээ үгүйсгээд асуудал болдог юм чинь, жаахан урт настай болоосой. Дубайн гэрээ шиг, эсвэл энэ хил холболт шиг ингээд 16 жил, 20 жил гацсан улс төрийн чөтгөрийн тойрог битгий болчхоосой гэж бодсон. Тийм учраас, асуудлыг эцэслэн шийдвэрлэдэг цорын ганц эрх мэдэл болох УИХ-аар би кноп даруулсан. Энд цаг ордог. Би Г.Занданшатар даргыг сайн ажиллаасай гэж чин сэтгээлээсээ хүсэж байгаа юм. Хамтраад явах дээр дандаа миний философи тийм байсан. Тэрэнд битгий эргэлзээрэй. Мэдээж хамтраад явахлаар улс төр гардаг. Хамтарлаа та нар, хяналтгүй болчихлоо гэдэг. Эдийн засаг нь өсөөд бусад үзүүлэлтээр асуудалтай байна. Би хүлээн зөвшөөрч байна, фокусласан нь л энэ юм чинь. Нэг үгээр хэлбэл Засгийн газар бүхэн л одоо өөр өөрийн эерэг болон сөрөг өвийг үлдээнэ шүү дээ. Яг ингээд нээлттэй яриад явах нь дараа дараагийн Ерөнхий сайдууддаа хэрэгтэй. Засгийн газар, 126 болоод арван сарын дотор дөрвөн төсөл шийдсэн байна. Одоо Эрдэнэбүрэн, хил холболт, Орано, нийслэлийн тойрог зам болон Туулын хурдны зам. Одоогийн Засгийн газар бас л бараг 10 сар болох гэж байна. Яг юу болов. Яг адилхан л 10 сар шүү дээ. 126-тай болсноос тооцвол юу ч болоогүй. Энэ юу вэ гэхлээр Г.Занданшатар даргын буруу биш. Энэ ерөөсөө хамтарсан засаг, хамтраагүй засаг хоёрын ялгаа. Асуудлууд шийдэгдсэн үе дандаа шүүмжлэлтэй байсан. С.Баярын Засгийн газар Оюутолгойг шийдсэн. Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар Дубайн гэрээ гээд хэл амтай ч гэсэн асуудлууд шийдсэн, хамтарч байсан. Сү.Батболд даргын Засгийн газар эдийн засаг хамгийн өндөр өсөлттэй байсан. Оюутолгойн дараах үе байсан. Бас асуудлууд шийдэгдсэн.Бусад Засгийн газрууд гоё байсан, маргаантай мэтгэлцээнтэй байсан.

-Гэхдээ юу шийдсэн бэ?

-Шийдэгдсэн зүйл юу ч байхгүй. Асуудлыг шийдэх нь зөв л гэж би боддог.

-Ярилцлага маань үргэлжилж байна. Хэд хэдэн чухал асуудал ярихаар бэлтгэж асуултаа бэлдсэн. Тэр зүйлүүд маань дуусаагүй байгаа учраас яалт ч үгүй жаахан сунаж байх шиг байна. Гэхдээ үнэтэй цэнэтэй ярилцлага болж байгаа гэдэгт би итгэлтэй байна. За, Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй холбоотой асуултаар үргэлжлүүлье. Та хоёр одоо яг ямар харилцаатай байгаа юм бэ. Нэг баг юм уу үгүй юу?

-Би түрүүн хэлсэн шүү дээ, парламентын засаглал, байгалийн баялаг, үе солих гээд ийм гурван зүйл дээр би дандаа л байсан гэж. Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн байгалийн баялагтай холбоотой үзэл санааг бол би дэмждэг. Х.Баттулга Ерөнхийлөгч парламент руу бас халдаж байсан.Энэ дээр би хамгийн хүчтэй эсэргүүцэгч нь байсан, цаашдаа ч байна. Тэгээд энэ фактуудтай холбоотой асуудлуудыг бас яриад, ер нь бол манай хэвлэлийнхэн юу болсон бэ гэдгийг үйл явдлаар нь хөөчихвөл уул нь их амар. Х.Баттулга Ерөнхийлөгч бас л парламент руу халдаж байсан үе бий. Бас л их төвөгтэй байсан. Тухайн үед энэ хүн чинь одоо станы орон болгочих санаатай, бас нэг тиймэрхүү бодолтой юм цухалздаг хүн шүү дээ. Ер нь бол парламентын гишүүдтэй холбоотой, нөгөө намын эрх мэдэлтэй холбоотой асуудлууд болж байсан. С.Эрдэнэ даргатай холбоотой, тэр хоёр их зөрчилтэй байсан юм. С.Эрдэнэдарга дээр хэрэг үүсгэх ийм асуудлууд боллоо.Тэр асуудал нь сонгууль дөхчихсөн байсан учраас надад бол тухайн үед таалагдаагүй. Би тэгээд С.Эрдэнэ дарга руу утасдаад хэлчихсэн юм. Ийм асуудлууд болж байна, одоо тэгээд зургадугаар сар дөхөөд байхад энэ ч бас утгагүй, хэрэг үүсгэ чиглэлүүд Ерөнхийлөгчөөс өгөөд байна аа гээд. Хууль хяналтын байгууллагууд бол яах вэ дээ, хөөрхий амьтаддаа бас нэг асуудал болохгүй юу. Тэгсэн чинь нөгөө С.Эрдэнэ дарга маань шууд Х.Баттулга ерөнхийлөгч рүү ороод Л.Оюун-Эрдэнэ ингэлээ гээд бөөн хэрүүл болж байлаа. С.Эрдэнэ даргын мэдэж байгаа хоёр дахь зүйл нь Ж.Эрдэнэбатыг мань хүн сонгуульд нэр дэвших эрхээ авчихсаных нь дараа баривчилчхаж байсан юм. Одоо бас л нэг яригдах ёстой кейс шүү дээ. Тухайн үед үг хэлэх хүн олддоггүй ээ. Одоо л нэг их Х.Баттулга, Х.Баттулга гээд муулаад байгаа болохоос биш тухайн үед урт урт шар хадагтай баахан бурхан авчирчихсан л, манайхан чинь ер нь бол сөгдөж мөгдөөд орно шүү дээ. Ер нь бол хүнийг эвдэх хэмжээний ийм хачин юмыг манай улстөрчид өөрсдөө хийдэг. Ер нь тэгээд л, та алхсан чинь нар мандаад, бороо ороод гэх ухааны юм яриад л явна. За ингээд, мэдэгдлийг хийх хүн олддоггүй. Би мэдэгдэл хийе гээд, Ж.Эрдэнэбатыг УИХ-ын гишүүн байхад, нэр дэвших эрхээ авчхаад байхад УИХ-аар оруулахгүйгээр баривчилна гэдэг бол парламентад халдаж байна гэдэг мэдэгдлийг би ганцаараа хийж байсан. Энэ дээр факт чек хийгээд үзвэл байж л байгаа зүйл. Би бүүр сонин юм ярья. “М Си Эс”-тэй холбоотой, Ухаа худагийг ойлгож байна. “М Си Эс”-ийн данснуудыг царцаагаад аялал жуулчлалтай холбоотой асуудал руу нь орчихдог юм. Би аялал жуулчлал хийх гээд явж байсан. Тэгээд “М Си Эс”-ийн захирлуудтай бид нар Хэнтий рүү хамт аялал хийгээд би баахан зургаа постолж байлаа. Амьхандаа л хувийн хэвшлээ хамгаалж байгаа ухаантай. Гэхдээ би Ухаа худаг дээр санал нэг байгаа гэдгээ хэлж байсан. Гэтэл бүтэн компаниар нь асуудал болгочихсон. Тийм зүйл болж байсан. Тэр бүү хэл Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч энд ирээд хонхны дуу гээд л нэг хэсэг Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй тусгаарлагдаад асуудал болоод. Тухайн үед ярих хүн байхгүй. Тухайн үед үгүйсгэж байгаа хэрэг нь өөрөө асуудалтай гэж үзсэн учраас би холбогдоод тэгээд Х.Нямбаатар гурван давхраас хэрэг захиалаад байна гэдэг мэдэгдлийг хийж байсан юм. Тэр үед өөр хэн дуугарч байсныг бодоорой. Хэн ч дуугарч байгаагүй шүү. Тэгэхээр Х.Баттулга гэдэг хүнтэй би Ерөнхийлөгч байхад нь хамгийн хатуу үздэг хүмүүсийнх нь нэг байсан. Энэ бол факт үлдэнэ. Хэрвээ бид хоёр хамтрагч байсан бол АН-ын дарга болоход нь би хамтраад л явчих байсан.Эсвэл зургаан жилээр нэг удаа, дахиж нэр дэвших эрхтэй юу үгүй юу гэдэг дээр манайхан бүгдээрээ айчихсан байсан яг үнэнийг хэлэхэд. Тэгэхэд Аюулгүйн зөвлөлийн өрөөн дотор, энэ асуудал бол нэг удаа гэсэн юм чинь та нэр дэвших эрхгүй ээ гэдэг асуудал болоод манай Д.Тогтохсүрэн дарга одоо энэ АН-ын гишүүн Д.Ганбат нарыг байж байхад бид хоёр, хуц солиор, гахай нохой дээрээ тулаад бараг заамдалцаж авч байсан. Энэ юу вэ гэхлээр би зарчмаа ерөөсөө өөрчилж болохгүй ээ л гэж хэлээд байгаа юм. Нэг үгээр хэлбэл, Х.Баттулга гэдэг хүн дээр би энэ л зарчим дээрээ байсан. Одоо У.Хүрэлсүх гэдэг хүн дээр ч гэсэн жишээлбэл, би Х.Баттулга гэдэг хүнийг нэр дэвших эрхгүй гэж тухайн үед бөөн асуудал болгож хаачхаад одоо манай намын хүн байнгуут нь, нэр дэвших эрхтэй гээд явахлаар энэ чинь нөгөө нэг зарчим маань хоёр үзүүртэй зүү болчих гээд байгаа юм. Тэгэхлээр миний дотнын ах байна уу,МАН-ын хүн байна уу, АН-ын хүн байна уу, яг ийм зарчим дээр бол хүн хатуу зогсохоос өөр аргагүй. Баялгийн сантай холбоотой асуудал дээр хэдийгээр философийн зөрүү байдаг ч гэсэн байгалийн баялаг илүү ард түмэндээ хүртээмжтэй байх ёстой гэдэг дээр би мань хүний үзэл санааг дэмждэг. Дээрээс нь яахав,Х.Баттулгатай холбоотой хэд хэдэн хардах сэдвүүд гарсан. Би тэрийг ярьчих нь зүйтэй гэж бодож байна. Нэгдүгээрт, Гашуунсухайттай холбоотой нэвтрүүлэгт яагаад Х.Баттулгыг оруулсан юм бэ гэдэг. Яагаад гэвэл гацаачихсан.

-Үзэгчид, тэр нэвтрүүлгийг үзсэн хүмүүс нэвтрүүлгийн агуулгыг бодоорой. Яг энэ ярианы хувьд?

-Тийм тийм, гацаачихсан хүн нь мөн.Гацсан нь зөв байсан уу буруу байсан уу. Түүх шүүх л асуудал. Жишээ нь, би Л.Эрдэнэчимэг тэргүүтэй УИХ-ын гишүүд, З.Энхболд дарга алх цохиод нэг зогсоосон, хэрвээ тэрийг зогсоогоогүй бол өнөөдөр Тавантолгой яг Оюу толгой болчихсон байгаа. Гэхдээ Оюу толгойг буруутгаагүй. Тэр нь юу вэ гэхлээр Оюу толгой том орд, тэгсэн

мөртөө Эрдэнэтээс дөрөв дахин бага өгөөжийг Монгол Улсад өгч байгаа юм. Яагаад гэхлээр АМНАТ нь бага, ямар гүйлгээ явж байгааг бид нар мэдэхгүй, туслан гүйцэтгэгч дээр нь ямар компаниуд ороод байгаа талаар бид нар мэдээлэл авах боломжгүй. Төр чинь бас ч гэж хяналттай байдаг. Намууд хоорондоо үзнэ. Сонгууль болно. Тэнд чинь юу ч болохгүй. Тэнд огт авлигалгүй байгаад байгаа юу гэвэл үгүй. Асуудлууд байдаг. Тэгэхээр Тавантолгой яг ийм л болчих байсан. Би бол одоо З.Энхболд дарга, тухайн үеийн Л.Эрдэнэчимэг гишүүнтэй нэг уулзвал баярлалаа гэж хэлэх нь зүйтэй л гэж боддог юм. Тэгэхээр энэ бол философийн л юуны асуудал юм даа.

-Зарчим, санал нийлж байгаа зүйлүүд дээр нийлж байгаа бусдаар бол холбоогүй.Гэхдээ нэг ийм зүйл байна. Нэгдүгээрт, таны хамаарал бүхий хамгийн хамаарал бүхий хүн тэр хүнтэй хамгийн ойрхон байдаг. Хоёрдугаарт, танай баг бас л хамааралтай байдаг. Тэр хүний үзэл санаа ард түмэндээ юм тараана, баялгийн тэгш байдал гэдэг бас л таны үнэт зүйлтэй холбоотой байсан. Сая тэр хил холболттой холбоотой зүйлийг АН-ын бүлэг дээр танилцуулахад яагаад тэгснийг мэдэхгүй, хаалттай байгаа хуралдааныг таслаад АН-ын бүлэг явуулчихсан.Хандлагыг харахад та хоёр яг нэг тал юм шиг л харагдаж байсан. Дараа нь нэвтрүүлэг тэр хүнийг зөвтгөж байгаа юм шиг л харагдсан. Энд танай намынхан дургүйцсэн?

-Үнэн үнэн, тэр нэвтрүүлэг бол ялгаатай байх одоо ёстой. Би ингээд тайлбарлачих л ёстой шүү дээ.

-Тэгэлгүй яах вэ?

-За, Б.Баатар гэдэг бол тусдаа л бие даасан ертөнц. Ер нь авьяаслаг уран бүтээлч. Яг одоо бидний дунд байдаг ойрын хүмүүс, манай багийнхан ч юм уу,Б.Баатар бид хоёрын дунд яг ямар яриа болдог вэ гэвэл би Б.Баатарыг дандаа л улс төрөөс хол байхыг дүүгийн хувьд хүсдэг гэх юм уу, урамшуулдаг гэх юм уу, “Монгол хаан” жүжгийг бол би үнэхээр мундаг уран бүтээл болсон гэж боддог. Түүнээс зүгээр нэг уран бүтээлч очоод л Англи хүлээн зөвшөөрөхгүй. Харамсалтай нь Б.Баатар олон жилийн туршид өөрөө энэ улс төрийн пи-ар гэдэг зүйлд автсан. Тэр нь намайг улс төрд орохоос өмнө. “Херо энтертайнмент” бол алдартай студи. Намайг оюутан байхад “Херо” байсан. Холбогдсон хүмүүсийнх нь нэг бол Х.Баттулга гэдэг хүн. Би тэр хоёр хүний хоорондын орон зайг яг үнэндээ мэдэхгүй. Гэхдээ үүнээс болж ийм асуудлууд үүсээд байна гэдгийг бол би Б.Баатарт хэлдэг байсан. Ер нь бол наадах чинь буруу ойлгогдоод байна, ийм асуудлууд болоод байна гээд. Яг үнэндээ би“Херо”-г нэг их ашиглаад байдаггүй. Тийм хардлага л байгаад байсан. Түүнээс би жишээлбэл адаглаад нэг хөрөг нэвтрүүлэг хийж чадсан уу, сонгуулиар.

-Өнгөрсөн 2024 оны сонгуулийн одоо бүх нэвтрүүлэг тэр студиэс л гарсан шүү дээ?

-Үгүй шүү.

-“Улаанбаатараас ярьж байна” гэдгийг тэр студи хийгээгүй юу?

-“Улаанбаатараас ярьж байна” гэдгийг хийсэн. Гэхдээ бүх нэвтрүүлэг гэвэл бас худлаа шүү.

-Бүх нэвтрүүлэг авч байгаа биш, мэдээж Х.Баттулга гэдэг хүн дээр явж байгаа шүү дээ?

-Тийм, гэхдээ холбоотой учраас яриад байна л даа. Яах вэ, хүлээн зөвшөөрөх зүйлүүд бас байна. Би буугаад есөн сар болж байна. Есөн сар өнгөрөнгүүт яг ийм нийгэмд ингэж буруу ойлгогдсон, хэвлэл мэдээллийнх нь дунд жишээлбэл надтай харилцаа гайгүй ойлголцдог мөртлөө Б.Баатарт дургүй ч юм уу, тийм зүйл хүн хооронд байна.Пи-арын үндсэн багаараа хоорондоо өрсөлддөг ч юм уу, бас тийм асуудлууд их байдаг юм байна. Ингээд зөрчил юм шиг ингээд харагдуулаад, эсвэл нэг юм шиг харагдуулаад байдаг. Жишээлбэл “Улаанбаатараас ярьж байна” нэвтрүүлэг гэхэд би өөрийгөө зөвтгөх гээд байгаа юм биш шүү.

-Та энэ дээр тайлбар өгөх ёстой байх?

-“Улаанбаатараас ярьж байна” гээд тэр нэвтрүүлэг яг болсон процесс нь Б.Ганчимэг эгч бид хоёр ярилцлага хийсэн. Их урт ярьсан юм. Б.Ганчимэг эгч сонины ярилцлага хийгээд. Тэгээд яах вэ, мэдээж “Херо”-гийнхон зөвшөөрөл аваад тэд нар хамт биччихээд, дараа нь хэрэг болж ч магадгүй, нэгэнтээ урт ярьж байгаа юм чинь гээд бичээд авчихгүй юу. Тэгээд Б.Ганчимэг эгч сониныхоо ярилцлагыг ерөнхийдөө хийгээд, “Херо”-гийнхон бас тэрийг монтажлаад бэлдэж байсан юм байна.

-Та мэдээгүй юм уу?

-Сонины ярилцлага нь эхэлж гэж надад ойлгуулсан. Тэгээд асуудлууд болоод эхэлсэн.Тэр үед нэг улс төрийн юу ч хурцаддаг билээ дээ. Ингээд тэр нэвтрүүлэг цацагдчихсан. За тэгээд Б.Ганчимэг эгч энэ дээр уурлаад бөөн юм болсон. Одоо яах вэ, хөгжилдөөд ярьж байна шүү дээ. Студийн өөрийнх нь нэг тийм амбиц байна шүү дээ. Жишээлбэл “Херо” чинь Х.Баттулгатай ажиллаж байгаад хил холболт энэ тэр чинь муу гэж байгаад элс цоолсон нэвтрүүлэг хийчихсэн. Одоо ингээд холбогдох болоод ирэнгүүт нөгөөдөхдөө зөвтгөл хийх ёстой болж байна аа даа. Тэр нэвтрүүлэгт би ороогүй. Надад бол хил холболт явж байгаад Хятадтай холбогдлоо гээд янз бүрийн юм байхгүй холбогдчих нь чухал. Дээрээс нь хил холболт гэхлээр энэ чинь цаанаа Оросын компани, Австралийн компани, Энэтхэгийн компани энэ тэр чинь дургүй байхгүй юу.

-Нүүрсээ өгөх гэж байгаа газрууд дургүйцнэ шүү дээ?

-Тийм, яагаад гэхлээр яваандаа төмөр зам чинь өртөг нь хямдарчихлаар манай өрсөлдөх чадвар өндөр болчхож байгаа юм.Канадаас, Австралиас нүүрс авах Монголоос нүүрс авах нь тэнгэр газар шиг зөрүүтэй. Дээрээс нь энүүхэндээ л гэж л хэлэхэд манай зарим аж ахуйн нэгжүүд энэ дээр дургүй байх юм байна. Тэр чинь өрсөлдөөн л байхгүй юу. Хятадынхан дургүй байх юм байна, Баяннуурынхан. Яагаад гэхлээр их овроор зөөгөөд эхлэхлээр “Чайна Энержи” чинь дангаараа монопол тогтоох боломжтой болоод ирэнгүүт үнийн хувьд Баяннуур дээр байдаг нөхдүүд өрсөлдөх чадваргүй болно. За тэгээд Баяннуурынхан хүрч ирээд лобби хийгээд байдаг байсныг цэгцлэх гэж тэр Биржийн хууль гарсан. Түүнээс биш урт хугацаагаар явдаг гэрээ цаашдаа ч байна шүү, энэ дээр. Одоо бас хэдүүлээ ингээд ойлголтоо цэгцэлчихсэн нь зүйтэй.

-Оффтейк гэрээг хэлээд байна шүү дээ?

-Биш ээ, оффтейк гэрээ биш шүү.Одоо нүүрс хоёр янзаар борлуулагдаж байгаа. Ер нь манайх нэг нь ингээд урт хугацаа 10-аас дээш, 15-аас дээш жил, энэ бол ингээд дандаа нөгөө томууд нь байгаа. Төрийн өмчийн “Чайна”-гаар эхэлсэн томууд.Энэ чинь гангийн үйлдвэрүүд учраас их овроор, урт хугацаанд авч байж төлөвлөлтөө хийдэг. Тэрнээс биш тэд нар нэг сараар ч юм уу хоёр сараар ч юм уу, байнга ийм савлагаатай үнээр авдаггүй. Богино хугацаагаар авдаг хэсгүүд байна. Жишээлбэл, нөгөө нэг хэл аманд өртдөг Баяннуурынхан. Баяннуурын нөхдүүд орж ирээд ингээд байна тэгээд байна гээд нэг юм яригдаад байдаг шүү дээ. Тэд нар богино хугацаагаар авбал ав л гэж байгаа юм. Ингэж л Биржийн хууль анх нүүрсний хулгайн дараа гарсан түүхтэй. Үүнийг хэдүүлээ ялгаж салгахгүй бол болохгүй. Цаашдаа ч хоёр янзаар зарна. Урт хугацааны гэрээ байна, энэ урт хугацаагаар. Дунд хугацааны гэрээ байна, энэ биржээр. Дээрээс нь пи-арын А.Амундра байна. А.Амундрагийн хувьд бид нар танил. Бас ухаалаг. Ер нь бол пи-арын хувьд гаргалгаатай шүү дээ. Яг сонгууль дээр үнэхээр сайн менежер. Мундаг ажилладаг. Гэхдээ хүмүүсийн боддог шиг би Ерөнхий сайдаар ажиллахад А.Амундратай байнга холбогдоод л байсан зүйл яг бодит байдал дээр ерөөсөө байхгүй. Ерөнхий сайдбайхад мессэж ч нэг их тийм олон бичиж байгаагүй юм байна лээ. Ингэхлээр хүн худлаа гэнэ. Яг бодитой байдал бол Ерөнхий сайд чинь ер нь ингээд хэвлэлийн юу руу байнга ороод л байх цаг ер нь их л хэцүү байдаг юм даа. Ялангуяа төсөл рүү орчихсон тохиолдолд.Хоббирууд орчихдог. Хүмүүс ор орж ирнэ. За нийгэм ямар байна вэ гэж асууна. Фэйсбүүк энэ тэрийг байнга хараад байж чадахгүй шүү дээ. Ер нь Ерөнхий сайд тэгээд байвал ажлаа хийж чадахгүй.Тэгэхээряах вэ гэхлээр орхиод л үр дүн чухал гээд л дайрдаг. За тэгээд л УИХ-аар гаргана гэдэг чинь гишүүн бүхэнд л ойлгуулах гэж хичээнэ. Зөндөө олон юмнууд болно. Ингээд ажил руугаа хэт орчихлоор нийгэм, сошиал медиа энэ тэрийг орхичихдог. Одоо бол би сүүлийн үед фэйсбүүк рүү өөрөө ороод, бас твиттер хаяг руугаа ороод нийгмийн асуудлуудыг нэлээн харж байна л даа. Яг юу болов, яав ийв гээд. Надад ч гэсэн би өөртөө дүгнэлт хийж байгаа зүйлүүд зөндөө байна. Би өөр дээрээ илүү их дүгнэлт хийх нь зүйтэй гэж үзэж байгаа.

-Бид хоёр Х.Баттулга гэдэг хүний тухай ярьж байсан. Яриаг чинь ойлгож байна. Гэхдээ таныг ярингуут би хэлмээр санагдчихлаа, сэтгүүлчийн хувьд. Ерөнхий сайдад асар их ажил байдаг. Энэ хүмүүсийг манайхан ч хадаг яндар бариад ордог гэж та хэлсэн шиг вакумжуулдаг л даа.

-Тийм тийм, үнэн үнэн.

-Та бол ер нь вакумжчихсан байсан гэдгээ ойлгочихсон байгаа юм байна гэж би таны ярианаас дүгнэлээ. Зөв үү?

-Тийм ээ, тийм. Үнэн.

-Та Х.Баттулга гэдэг хүнийг зөвлөхөөрөө авсан уу?

-Х.Баттулга Ерөнхийлөгч буугаад, тэгээд У.Хүрэлсүх дарга, Г.Занданшатар дарга бид гурав ордны доод талын хоолны газарт урьж, Х.Баттулга Ерөнхийлөгчид У.Хүрэлсүх дарга хүндэтгэл үзүүлнэ гээд. Ийм хоол бол зохион байгуулав аа. За ингээд тэнд нөгөө төмөр зам болон бусад төслүүд, ийм ийм асуудлууд дээр урьдын адил бид хүндэтгэлтэй хандана гээд. Хамтарч ажиллаж байсан юм чинь одоо тэр бол хүн ёсны л тийм уулзалт байхгүй юу. За тэгээд Засгийн газар дээр нөгөө төмөр зам холбоотой асуудлуудаа зөвлөөд яваарай. Төрийн тусгай эд нартай холбоотой асуудлууд дээр өөрийнхөө хугацаагаар бас сунаад явж болно шүү энэ тэр гээд. Нэг тиймэрхүү асуудлууд ярьж байсан юм. За тэгээд мань хүнийг дэд бүтцийн асуудлуудыг нь залуу гишүүдтэй уулзуулаад ингэх нь зүйтэй гэдэг тийм зүйл тухайн үед яригдаж байсан. Тэр нь хоёр коридортой холбоотой. Бичигт болон нөгөө хоёр тэнхлэг. Гашуунсухайтын нөгөө төмөр замаа хооронд нь хойшоо гарах гээд байгаа.Тийм нэг пресентац энэ тэр нэг удаа сонсож байсан зүйл бий. Тэр нь бол хамтын шийдвэрлэл болсон байдаг юм. Тэгэнгүүт тэрийг одоо нэг зөвлөх болоод л, бараг хамтраад... Ер нь Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй би Хэрэг эрхлэхийн сайд байх үедээ албан шугамаар 3-4 удаа уулзаж байсан. Өмнө нь би ер нь уулзаж байгаагүй. Насны хувьд ч тэр, үзэл санааны хувьд ч тэр, байнга уулзаад байх энерги өмнө нь надад ерөөсөө бүрдэж байгаагүй. Хамтарч ажиллаад явж байсан зүйлүүд бий. Тухайн үед чинь Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч байсан. Би гадаадад байж байгаад хүрээд ирчихсэн чинь манай Залуучуудын холбоог надаас буулгаад авчихдаг юм. За ингээд М.Энхболд дарга бид хоёр, бид нар бас асуудлууд болж байсан. Энэ цаагуураа юу вэ гэхлээр М.Энхболд дарга У.Хүрэлсүх дарга хоёрын л нам доторх л эрх мэдлийн зөрчлийн үе байхгүй юу. Ер нь бол нэг үеийн хоёр нөхөр. За тэгээд парламентын сонгуулийн ард М.Энхболд даргыг би Ерөнхий сайд болох нь зүйтэй, яагаад гэвэл ялсан намын дарга гээд эсрэг кноп дараад, сонгуулийн дараах өдөр шүү дээ. За тэгээд тэр чинь вакумын бас л оргил үе байхгүй юу. Ялалтын маргааш нэг хүн эсрэг кноптсон байдаг. НАМЗХ-оос болоод ингээд байна гэдэг юм руу ороод бүр хурцадсан. Энэ муу ер нь... гээд л одоо над руу чинь гишүүд тухайн үед, одоо нэрийг нь хэлээд яах вэ, архи хүртэл цацаж байсан хүн байгаа. Чи ялсан намын даргаа яаж байгаа юм бэ гээд л. Ялалтын хүлээн авалт ингээд асуудлууд болж байгаа юм. Сүүл рүүгээ Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дэвших үгүй, ялах ялагдах юм болоод. Тэгээд нөгөө 60 тэрбум энэ тэр гээд. Ингээд 33 парламентын гишүүн нэгдлээ. Бид нар У.Хүрэлсүх даргыг жанжнаараа сонголоо. Бүгдээрээ, одоо У.Хүрэлсүх даргыг дараагийн Ерөнхий сайд болгоно оо гээд. Мань хүн УИХ-ын гишүүн биш. За тэгээд нөгөө тагнуул нь бас ялгаа байхгүй ээ, хэрэг үүсгэчихсэн.Өөрөө өөрийгөө тагнасан ч бил үү яадаг ч билээ. Тухайн үед чинь нөгөө нэг,монгол морь дээр гэдэг бичлэг гараад л, Б.Баатар энэ тэр чинь хоорондоо ярьсан болоод. Ингээд явж байгаад Х.Баттулга М.Энхболд даргыг ялаад Ерөнхийлөгч болсон.Ер нь бол У.Хүрэлсүх даргыг тухайн үед ингээд дэвшүүлсэн этологи.Одоо 60 тэрбумтай тэмцье ээ, тийм ээ. Байгалийн баялгаа эзэн болъё, оо за. Ер нь одоо энэ ордон тойрсон компаниудын оффис бас асуудлуудыг удирдаад байна аа, за. Т.Бадамжунай томилгоо хийгээд байна аа гээд л. Тухайн үеийн асуудлууд дээр шинэ гишүүд бүгдээрээ нэгдээд л.Хоорондоо уулзаж ярьж байгаад л тэр чинь болно шүү дээ. Асуудлуудаа ярина, зөрчил хурцадна. НАМЗХ дээр байсан суурь нөлөөлсөн үү, галыг би атгах хэрэгтэй болж таарсан. Бид хоёр ингэж явж байгаад сүүл рүүгээ нэлээн дүрэлзээд ийм асуудлууд болоод. У.Хүрэлсүх дарга Ерөнхий сайд болоод, би эхлээд Хэрэг эрхлэх газрын дарга болоогүй шүү дээ.Би нэг сонгогдсон юм чинь яршиг яршиг гээд. Ийм асуудлууд болоод. Ингээд 33 нөхдүүд нэгдэж үзэл санааны бараг тунхаг шахуу юман дээр бараг гарын үсэг зурсан. Тухайн үед нэг моод дэлгэрчихсэн, тэр нь болохлоор цустай улсууд юуг самраад байна энэ тэр гээд.Тийм үзэл санаа тухайн үед гаарчихсан. Ордноор дүүрэн л дохиотой. Тийм зүйл болж байсан юм. Тэгээд бодсон, би яах вэ.Намын баярыг яах вэ. Ажиглаж л байлаа би. Ямар нэгэн байдлаар эв нэгдэл алдуулах гэж ч юм уу үүнийг ярьж байгаа зүйл биш шүү.Надад төрсөн бодол л тэр. Яг тэр шүүмжилж байсан хүмүүстэйгээ, тухайн үед чинь Ц.Элбэгдорж дарга, М.Энхболд дарга хоёр нийлж хонгил угсарчихлаа, энэ нь МАНАН болоод байна, Эрдэнэтийн 49-өөс авахуулаад асуудлууд байна гэдэг лимитеологи дээр бид нар нэгдсэн шүү дээ. Мань хүн туг байсан.Би ч чадлаараа, ер нь хичээнгүйлэн зүтгэсэн. Ер нь бол эрсдэлтэй галтай юмнуудыг би угаасаа нэг их тоодоггүйг мань хүн мэднэ. Тэгээд л сайхан үзэцгээлээ. Талбайн ч жагсаал боллоо. Сая харангуут нэг ширээн дээр суучихлаа шүү дээ. Яг нөгөө тэмцэж байсан хүмүүстэйгээ нэгдээд, одоо бол буруутан нь бол Женко, Л.Оюун-Эрдэнэ гээд. Мэдээж улс төрийн хувьд ийм маневрууд мундаг байж болно. Гэхдээ надад үзэл санаа гэж нэг юм байна. Би хэлж байсан үгнээсээ ч юм уу, эсвэл баримталж байсан зарчмаасаа хэзээ ч ухарч байгаагүй. Яах вэ, улс төрийн стацууд зөндөө л өөрчлөгдөх зүйл байна. Би хоцрогдоод үлдчихсэн байж магадгүй. Дэлхийн чиг хандлага, дэг журам, эд нар нь өөрчлөгдөөд байж магадгүй. Гэхдээ би тухайн үед ярьж байсан үзэл санаан дээрээ, тухайн үед 33-уулаа ярьж байсан тэр итгэл үнэмшил дээрээ одоо хүртэл байгаа. Би Эрдэнэтийн 49-ийг Монголд авчирсан нь буруу гэж боддоггүй. Гэхдээ энэ төрд байх ёстой гэдэг дээр би цаашид ч хатуу байр суурьтай байх болно. Миний байр суурь өөрчлөгдөхгүй. Дубайн гэрээг парламентаар батлаагүйгээр ийм их хэмжээний хэлцлийг хийгээд, тэгээд татвар дээр ийм ашиггүй байдалд оруулчихсан хүнийг би зөв гэж бодохгүй. Хувь хүнийхээ хувьд би Ч.Сайханбилэг гэдэг хүнийг шүүмжилж байгаагүй. Яагаад гэвэл хийх гэж зүтгээд тухайн үед төлбөрийн тэнцэл хүнд байсныг нь би ойлгож байгаа юм.Гэхдээ Ерөнхий сайдын хувьд Дубайн гэрээ зөв байсан гэвэл энэ утгагүй болчихно. Далд уурхай хийхийн төлөөх хүсэл эрмэлзэл нь бол зөв байсан. Түүнээс биш парламентаар батлахгүйгээр ингээд дур дураараа яваад байж бол болохгүй. Наадах чинь маш аюултай асуудал болно. Хөтөл, Дарханы төмөрлөг, концесс хууль бус байсан гэдэгт би одоо хүртэл итгэдэг. Би эрчим хүч болон МИАТ-ийг хувьчилж болохгүй гэдэг дээр хатуу байдаг, одоо ч хэвээрээ. Тэгэхээр би үзэл санаан дээрээ л үлдсэн шүү.

-За ойлгосон. Яг үүнтэй холбоотой би нэг юм асууя. Таны ярианаас би сая Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн тухайн үед М.Энхболд гэдэг хүнийг унагаагаад, энэ процессыг оройлон удирдаж явсан шүү дээ, ил гарч явсан. Гэхдээ цаад талын хүсэл сонирхол нь бол Ерөнхий сайд болохоор ажиллаж байсан У.Хүрэлсүх гэдэг хүн байсан юм байна. Зөв үү?

-Яах вэ, гол нь хэн ямар албан тушаалд очих гэж байсан бэ гэдэг бол ойлгомжтой шүү дээ. Гэхдээ М.Энхболд дарга бид хоёрын дунд нөгөө нэг Залуучуудын холбооноос үүдэлтэй намын дотоод асуудал дээр мань хүн шугам давж алхсан гэж үзсэн миний итгэл үнэмшил байсан. Энэ дээрээ би одоо ч хатуу байдаг.

-Дээрээс нь тэр намтай холбоотой тухайн үеийн хувьчлалтай холбоотой зүйлүүд дээр орж ирсэн байна. Дахиад буцаж асуухгүй болхоёулаа өөр тийшээ яваад байна. МАН-ын дарга буюу Ерөнхий сайдад АН-ын хүн, Ерөнхийлөгч байсан хүн,МАН-ыг тараана гэж байсан хүн, МАН-ыг тараах зарлиг нь одоо ч байгаа шүү дээ. Тэр хүнээр зөвлүүлнэ гэдгийг та өөрөө хийгээгүй юм байна гэж та хэлээд байна уу. Зөв үү, эсвэл та өөрөө зөвлүүлчихье гээд спортын хувьд энэ хүний тархи толгойг ашиглая гэж бодсон юм уу?

-Үгүй ээ, хэлээд байна шүү дээ. Бид гурав гурвуулаа уулзсан.

-Хэн нь тэр хүсэлтийг тавьсан юм бэ. Өөрөө гуйсан юм уу?

-Ерөнхийлөгч тавьсан.

-За би үүнийг л сонсох гэсэн юм.

-Би харин хэлээд байна шүү дээ. Ерөнхийлөгч тавьсан. Би бас энэ дээр товчхон юм хэлчихье. Д.Амарбаясгалангүй Л.Оюун-Эрдэнэ, Л.Оюун-Эрдэнэгүй Д.Амарбаясгалан гэж байхгүй ээ гэж би хэлээд, одоо тэр үгийг янз бүрийн л байдлаар ашиглаж байх шиг байна. Тэгэхээр би Ч.Сайханбилэгийн ярианаас нэг зүйлийг ойлгосон. У.Хүрэлсүх даргын Засгийн газрыг хасаж ярих гээд түүртээд байсан. Х.Баттулга, У.Хүрэлсүх гэдэг хоёр хүний хамт ажиллаж байсан хэсгийг нь хасаад. Энэ бол ингээд зөвхөн л Х.Баттулгын юу байжээ, тэгээд алгасаад Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн гэж ярих гээд.Улс төрийн нөхцөлийг нь ойлгож байна. Гэхдээ ярьсан бол бүгдийг нь л ярьчихвал уул нь өөрт нь амар байсан юм. Ер нь бол Х.Баттулгагүй У.Хүрэлсүх, У.Хүрэлсүхгүй Х.Баттулга гэж бас байгаагүй ээ. Тэр ч бүү хэл МАН-аас хамтарч нэр дэвшүүлээд, энэ төслүүдээ явуулъя гэдэг зүйлийг хүртэл ярьж байсан.

-Юунд?

-Ерөнхийлөгчийн дараагийн сонгуульд Х.Баттулга гэдэг хүнийг 2021 онд МАН-аас МАН, АН хоёр хамтраад нэр дэвшүүлье гэдэг санал хүртэл яригдаж байсан.

-Тэр саналыг хэн гаргаж байгаа юм бэ?

-Ойлгомжтой шүү дээ. У.Хүрэлсүх дарга л тийм санал гаргана шүү дээ. Тэгэхээр яах вэ, энэ хоёр хүн нэг их муудаад байгаа гэдэгт би ерөөсөө итгэдэггүй. Би энэ дээр нэг сонин юм ярья. Х.Нямбаатараас бас асууж болно. Арванхоёрдугаар сарын нүүрсний жагсаал. За дахиад л нөгөө нэг “Бодь”-ийн асуудал гарч ирсэн. Нөгөө нэг Х.Баттулга гэдэг хүн рүү бас орно шүү дээ.Засгийн газрын хуралдаан дээр жагсаалаас болоод нэлээн тийм асуудал болчихсон. Би, яагаад Х.Баттулга гэдэг хүнээ шалгахгүй байгаа юм бэ гээд Засгийн газрын кабинетын нийт гишүүдийн өмнө байр сууриа илэрхийлж байсан. Тэрэн дээр хууль хяналтын байгууллагын хүмүүс ч тэр, манай Х.Нямбаатар ч, тухайн үеийн бүх хүмүүс л байсан. Ингээд асуудал болоод, өглөө нь Х.Баттулга гэдэг хүн гадагшаа явчхав аа. Уул нь АТГ орой нь саатуулах байсан юм. Ер нь бол тэр чинь нэг тиймэрхүү л байдалтай мэдүүлэг өгчхөөд яваад байсан. Мэдүүлэг өгөөд шууд Я.Содбаатар даргын өрөө рүү орчихдог юм, ордонд ирээд.Тэгээд орой нь нисчихсэн. Би бодитой л зүйл ярьж байна шүү. Тийм байж өнөөдөр хэвлэл дээр жүжиг тоглоод хэр

Одоо Х.Баттулга гэж л надад нэг хүн байгаад байна, өө нөгөөдүүл маань бүр Х.Баттулгатайгаа хэзээ ч уулзаж байгаагүй юм шиг дүрд тоглох гээд л. Тэр ч бүү хэл манай Х.Баттулга ч ёстой нээрээ хийморьлог залуу юм аа, одоо ингээд түймэр асаад байж байсан чинь уулзсан чинь бараг бороо ороод унтарчхаад л гэх ухааны л юм яригддаг байсан шүү дээ. Анх Х.Баттулга Ерөнхийлөгч болоход л одоо Х.Баттулгыг муулах гээд л байгаа нөхдүүд чинь урт урт хадаг барьчихсан, тийм л нөхдүүд шүү дээ. Би зүгээр инээдэмтэй юм ярья. Ер нь хөл тэвэрч аваад л, Ерөнхийлөгч нарын хөлийг үнсэх бол юу ч биш шүү дээ. Та нар үүнийг ерөөсөө ойлгохгүй байгаа. Бүр таллаж хэвтэж л орж ирнэ шүү дээ, ер нь. Тэнд станы улсад мөлхөж орж ирдэг гээд л. Тэгээд л мөлхөж л орж ирнэ.

-Таныг худлаа ярихааргүй хүн гэж бодож байгаа шүү дээ. Орчин үеийн, шинэ үеийн залуучууд бидний хувьд ийм зүйл аймшигтай сонсогдож байна?

-Өөрийг чинь магадгүй нэг өдөр улс төрд ороод парламентын гишүүн болоод ямаршуу асуудал дээр зарчмын байр суурьтай байхыг чинь сүүлд л харъя. Цаг хугацаа харуулдаг байх.

-Яагаад?

-Яагаад гэхлээр би ч гэсэн ингэж бодож байсан юм. Яах вэ, бас хоёр талтай л юм байна лээ.Энэ тогтолцоог, энэ соёлыг ингээд буулгаж шинэ 30 жилийг эхлүүлэхийн тулд шинэ хүмүүс эхлүүлнэ ээ гэдэгт би үнэхээр итгэж үнэмшсэн. Ингээд л нэр дэвшилтээс авахуулаад заамдалцахтай нь заамдалцаж, гомдоохыг нь гомдоож, агсам тавиулахтай нь агсам тавиулж, барьцалдаж авахтай нь барьцалдаж авч байгаад л нүдээ аниад л 80 хувийг нь шинэчилсэн. Миний хүлээлт бол маш өөр байсан. Яах вэ, одоо ч тэр хүлээлт хэвээрээ байна л даа. Яагаад гэхлээр парламентын гишүүд маань ингэсээр байтал бүрэн эрх нь яваад байдаг. Би бол маш их тод дуу хоолойтой, маш их цоглог, маш их цэвэр, ийм ардчилсан соёл руу энэ 126-тай парламент, энэ олон залуучууд хөтлөөд л, энэ том манлайллын хөлд чирэгдэх байх гэж итгэж байсан. Гэтэл маш их амиа хичээсэн, маш их аймхай, асуудлыг маневрлах маягийн ийм тоглолт руу манай залуу үе ч гэсэн орж. Ялгаа байхгүй л шагналд дуртай болчихсон ч явж байх шиг. Ялгаа байхгүй л төрийн ёслолын протоколд баригдаад л, тэр нь нэг их гоё санагдаад л, тэгээд л тэр. Харж байгаа харц, ер нь л хөмсөг зангидаастай. Тэр постлогдож байгаа мэндчилгээний зурагнууд нь ялгаа байхгүй нөгөө нэг хуучин ах нараасаа илүү ямбанд дуртай болоод эхэлж байгааг хараад, за тэгээд ийм эрх ашгийн дунд очиж кнопоо наймаалцаж их хурдан сурч байгаа гэж. Ингээд ирэхлээр аягүй уйтгартай. Би үүнийг хэлэх үүрэгтэй. Яагаад гэвэл парламент дээр би байнга нэг зүйлийг хэлдэг байсан. Цагийн зүү ухарч болохгүй гэж. Тэр нь юу вэ гэхлээр, би муу хүн байж болно, гэхдээ юутай ч ингээд яваад ирсэн зарим нэг сайн зүйлүүд нь хадгалагдаад, зарим нэг явчихсан хүмүүс нь яваасай л гэж би бодсон. Ер нь одоо энэ янзаараа бол 2028 оны парламент одоо байгаагаасаа хэд дахин дордох нь ээ, яг энэ трендээрээ. Тэгэхээр одоо энэ манлайллыг залуучуудад маань зоригтой үзүүлээсэй л гэж. Би бас чамайг хүндэлж байгаа зүйл нь хөдөлмөр гаргаад байгааг чинь ажиглаад л өнөөдөр ингээд чамтай цаг гаргаад, чиний ярилцлага дээр ингээд сайн муу хэлэгдэх нь хамаагүй сууж байна. Өөр бас нэг зүйл залуучууддаа хандаж, хэвлэлийнхэндээ ч гэсэн, чамд ч гэсэн хэлэхэд, үнэн гэж бодсон үзэл санааныхаа төлөө ад үзэгдэх эр зоригтой байцгаагаарай, залуучууд аа. Түүнээс биш цагийн аясыг дагаж намирсан богинохон хугацаанд урагдах дарцгууд битгий байцгаагаарай. Энэ их чухал зүйл. Үнэн гэж бодсон бол хамгийн дотны хүн чинь ч гэсэн хил хязгаарыг давбал үгүй гэж хэл. Үнэн гэж бодсон зүйлтэй чинь дайсан чинь ч гэсэн нэгдвэл түүнийг дэмжиж сур. Энэ бол зарчим. Сайн улстөрч байх, сайн төрийн зүтгэлтэн байх хоёр их ялгаатай зүйл гэж би хувьдаа боддог. Төрийн зүтгэлтний одоо байгаа цаг хугацааг үнэлэх их хэцүү. Бүр сүүлд үнэлэгддэг. Улс төр яах вэ, өрнөл дагаад явдаг. Тийм учраас цаг хугацаандаа эзэн байцгаа, залуучууд аа, улс төрийн намын лидерүүд ээ. Тийм ээ, дөнгөж сая бид нар шинэ 30 жилийг одоо эхлүүллээ гэж, шинэ парламентыг гаргачхаад эхний нэг, хоёрхон сорилт дээр парламентын засаглалыг хамтдаа харсаар байгаад авслуулж болохгүй шүү. Ийм зүйл болбол талбай дээр гараад тэмцэх эр зоригтой бай. Би өнөөдөр энэ нэвтрүүлэгт орж байгаа нь парламентын засаглал руу цаашид ингэж халдаад, хэрвээ парламентын засаглалыг тараах хэмжээний ийм улс төр явбал би Төв талбай дээр иргэдтэйгээ уулзана гэж бодож байгаа. Өөрийг нь огцруулна гээд ордон эзэлж байсан жагсагчидтай уулзах, тэр нүргэлсэн жагсаалын өөдөөс гарах тийм хялбар биш. Тийм ч учраас би тэр талбай дээр гарсан залуучуудыг гэж яриад байгаа нь, намайг огцруулсан нь бол хамаагүй, би эр зоригийг нь үнэлсэн. Тийм учраас би тэдэнд, ингээд цаг хугацаа магадгүй хоёр жилийн дараа, гурван жилийн дараа юмнууд буудаг. Тэр үед уулзаад сайхан ярилцаад, тэгээд юу болсон, ингэсэн тэгсэн гээд бас нэг ярина гэж бодож байгаа юм.

-Дүгнэлтүүд яригдах байх?

-Тийм тийм дүгнэлтүүд, ер нь цаг хугацаа гэдэг чинь өөрөө сайхан зүйл. Би яг үнэнийг хэлэхэд нэг жил, за хоёр жил дуугарахгүй ажигласан бол илүү л чухал байсан. Гэхдээ дуугарахаас өөр аргагүй болсон. Гэхдээ яг энэ халуун дээрээ бид нар ярихгүй бол шал өөр байдал руу орчихдог. Цаг үе өөрчлөгдчихдөг. Улс төрийн нөхцөл байдал нь өөрчлөгдчихдөг. Тийм учраас халуун дээрээ би ярьж байна. Дахиад нэг ганцхан юм, улс төрийн лидерүүддээ хэлэхэд, зориг байвал байхад нь үз ээ. Би У.Хүрэлсүх дарга буугаад, У.Хүрэлсүх дарга руу дайрвал хамгаална. Байгаа учраас, өнөөдөр надаас өөр хүн энэ үгийг хэлэхгүй байгаа учраас, ах минь та вакумжиж байна аа, наад хажууд байгаа хүмүүс чинь таныг алж дуусах нь ээ, манай У.Хүрэлсүх дарга чинь залуучуудыг дэмждэг гэдэг юмыг чинь одоо одоо залуучууддаа дайн зарлаж байгаа байдалтай таны түүх ч үлдэх гээд байна аа, хэн ч ялдаг бай, бид нарыг бүгдийг нь аваачаад шоронд хийлээ, тэгээд яах юм бэ. Тэгээд юу өөрчлөгдөх юм бэ. Хоёр дахь нь, У.Хүрэлсүх даргыг улс төрийн эрх мэдлийн шуналгүй гэж дандаа манай намынхан итгэл үнэмшсээр ирсэн. Одоо сунгана, эсвэл МАН-ын дарга болно гээд. Ингээд одоо намаа авах гээд байгааг хүн бүхэн л хараад байна шүү дээ. Зүгээр өөдөөс нь хараад хэлж чадахгүй байгаа болохоос биш хүмүүс бүгдээрээ үүнийг чинь ойлгоод байна. Анх удаа Ерөнхийлөгч буцаж буугаад намаа авах ийм юмыг хийлгэх гээд байна аа, наад байгаа хүмүүс чинь. Яагаад гэвэл У.Хүрэлсүхгүйгээр амьдарч чадахгүй нэг ийм бөөгнөрөл үүсчхэж. Ингээд яах вэ гэхлээр, салбаганасан хэдэн юмнаас болж мань хүн өөрийнхөө түүхэнд үлдэх легасиг дуусгах гээд байна. Дээрээс нь У.Хүрэлсүх даргыг байгалийн баялаг, шударга ёсны талд дандаа зогсдог шинэчлэлийн туг гэж бид нар үргэлж итгэсээр ирсэн. Битгий бөөлжсөн бөөлжсүүдтэйгээ нэгдэж ард түмэндээ харагд аа. Хувь хүнтэй сайн байж болно. Гэхдээ яриад хэлээд тэмцсэн үзэл санаатай бол тэрэнтэйгээ бай л даа. Одоо яах гэж байгаа юм бэ. Одоо нөгөө тэмцэж байсан МАНАН бүлэглэлийнхэнтэйгээ нэгдээд, МАНАН бүлэглэлийн толгойлогч болох гээд байгаа юм уу.Тэмцээд хамт явж байсан жанжин маань дайтаж байсан дайснуудынхаа дунд оччихсон, хамт байсан нөхдөө аваачаад төрийн эрх мэдлээр бүгдийг нь нухчин дарах гээд байгаа юм уу. Ингэж л харагдаж байна шүү дээ. Тийм учраас хэнээс салаад, хэн байх үед хамт эхлээд, ямар зүйл дундуур яваад, одоо ямар хүмүүсээр тойрон хүрээлүүлчхээд, ямар хүмүүсийг эсрэг бодоод байгаа вэ гэдгээ ах минь тунгааж үз ээ. Би үүнийг хэлэх нь зүйтэй гэж бодож байгаа. Яагаад гэвэл У.Хүрэлсүх дарга олон албан тушаалаас бууж байсан. Дөрвөн удаа ажил авч байсан. Гэхдээ төрийн өндөрлөгөөс хэзээ ч бууж үзээгүй ээ. Мань хүн Ерөнхий сайдаас буух бол маневр байсан. Тэр маневр амжилттай болсон. Бараг арваад жил, яг ингээд маш вакум байдалтай байна. Би буугаад үзлээ. Тийм ээ, бууж үзээд маш их олон зүйл бодож байснаас маш их өөр харагддагийг би бас ойлгож байгаа юм. Өөрийн чинь хэлдгээр би вакумжаагүй гэдэгт итгэдэг байсан. Яагаад гэвэл би өөрийнхөө үзэл санаанаас ухраагүй шүү дээ л гэж боддог байсан. Гэтэл бас үгүй юм байна. Яг ингээд буугаад хүмүүстэй уулзаад ярингуут би зөв ойлгосон байх гэж боддог байсан ч буруу ойлгогдчихсон, эсвэл би огт мэдээгүй байхад намайг төлөөлөөд ярьчихсан маш их олон үйл явдлууд болдог юм байна. Хоёр найз хоорондоо гомдчихсон, гомдлоо надад гаргачихсан, тэрийг нь би ерөөсөө ойлгоогүй явж байдаг. Тэгээд гомдол ойрхноос эхэлдэг, дээрээс нь худлаа мэдээлэл өгдөг, зориудаар хагалах стратеги явдаг, ийм зүйл болчхож гээд. Би тэгээд маш энгийнээр намынхандаа хандаад, нөхдүүддээ хандаад хэлэхэд, бид өрсөлдөгчийнхөө найрити буюу зохиол дунд бүрэн орчихжээ. Бид үндсэндээ ялагдал руу явж байна. Манай МАН-ын мянга мянган гишүүдийн зүрх сэтгэл дээр энэ намын ялалт тогтдог.Үүнийгээ хаа хаанаа олж хараач ээ. Хууль хяналтын байгууллагаар, хүч хэрэглэж сонгууль хийнэ гэж бодохоосоо илүүтэйгээр энэ нөхцөл байдалдаа илүү дүгнэлт хийж, манай намын шинэ даргын уриалаад байгаа, тус тусдаа вакумаасаа гарах цаг нь болсон юм биш үү гэдэг зүйлийг яах вэ. Би энэ ярилцлагаар намын нөхдөдөө зориулж хэлэх ёстой. Намын жирийн гишүүдийн итгэл үнэмшил бол их өөр байна. Бас их сонин хүмүүс надад хэлж байсан. Ерөнхий сайдаас буугаад чам руу мессэж бичих хүмүүсийн тоо багасна аа гээд. Минийх эхэлсэн сая. Цагаан сараар, сая намын баяраар үндсэндээ миний утас шатах дөхсөн.Урьд нь болохлоор, за одоо ажил ихтэй, тэгээд хариу ч бичдэггүй зүрх дараад байдаг гээд ихэнх нь харьцдаггүй байсан юм шиг байна лээ. Одоо болохлоор, нөгөөдөх чинь утсаа харж байгаа байж магадгүй шүү гээд их бичдэг болдог юм байна. Энэ бол бас өөр мэдрэмж юм. Тэрийг одоо байгаа дарга нар маань оройтоогүй дээрээ ойлгоосой гэж ярилцлагад орсных хэлчих нь зүйтэй болов уу гэж бодож байна. За, өөр асуух зүйл юу байна вэ?

-Зөндөө байлгүй яах вэ. Танай нам дээр тэр өнгөрсөн арваннэгдүгээр сард болсон үйл явдлын дараа ЕТГ-ынхан бүгд очсон, энэ үнэн үү?

-Үнэн. Бага хурал дээр орсон квотыг ямар хэмжээнд байсныг бид нар харсан.

-Аймаг, нийслэл, за хоёулаа хороо болгон дээр дүгнээд явъя. Энэ нам үндсэндээ ийм нөхцөл байдалтай байна. Хамгийн сүүлд таныг намаас хөөх шийдвэр гаргахыг шаардсан. Одоо бараг хөөх шийдвэр нь гараад байгаа юм уу, ийм зүйл гарсан. Үүнийг юу гэж хүлээж авч байна вэ. Та хоёрын хоорондын зөрчил бүр ингээд ил гарч ирлээ?

-Тийм, ярилцлагад оръё гэхээр намаас хөөчихдөг ийм нийгэм бүрдэж байгаа бол... Өчигдрөөс хойш намайг дэмждэг хүмүүсийн фэйсбүүк хаягуудыг блоколсон ч гэнэ үү, нэг иймэрхүү асуудлууд болсон юм шиг байгаа юм. Хэрвээ үнэхээр ийм зүйл байгаа бол миний ярьж байгаа зөв, тийм биз. Нэг үгээр хэлбэл, Ерөнхийлөгч Үндсэн хууль зөрчиж байна аа гэсэн үг. Нам бус гээд байгаа мөртлөө МАН-ыг жолоодож байна гэсэн үг. Дээрээс нь одоо Ерөнхий сайд маань Ерөнхий сайдынхаа чиг үүргийн дагуу ажиллаж чадаж байна уу үгүй юу. Манай шинэ намын дарга маань өөрийнхөөрөө намын дарга байж чадаж байна уу үгүй юу гэдэг асуудал үүсч байна. Энэ бол ноцтой асуудал. Де-факто Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болчхоод байна шүү дээ, Монгол Улс. Хэн үгүйсгэх юм бэ. Хэн шийдвэр гаргаж байгаа юм бэ, өнөөдөр. Хэвлэлийнхэн та нар ч гэсэн айдаг болчхоод байгаа нь үнэн шүү дээ. Айдаггүй ганцхан хүнээ л та нар шүүмжилдэг. Намайг будаа болгодог байсан.Надаас айдаггүй байсан шүү дээ, та нар. Тэгсэн мөртлөө бүх бурууг над дээр чихээд, тэгэнгүүтээ яг үндсэн асуудал юу болоод байгааг мэддэг мөртлөө хэн ч яаж ч чаддаггүй. Сая АН-ынхан ч гэсэн яг үнэндээ Засгийн газрыг огцруулах асуудал дээр сөрөг хүчин маань очоод эрх баригчидтайгаа нийлээд, учиргүй хайртай болсон. Хамтарсан засгаа хайрлаагүй, хамтарсан засгаа ёстой алах дөхсөн. Засгаас гараад дан болчихсон чинь учиргүй хайртай болчихсон. Энэ юу вэ. Дэлхий дээр ийм юм байдаг юм уу. Сөрөг хүчин нь Засгийн газраа хамгаалж тоглоод байдаг, дэмжиж тоглоод байдаг. Энэ чинь л нөгөө хяналт тэнцэл алдагдаад байгаа хэрэг. Үүний цаана юу байна вэ. Маш ойлгомжтой үүний цаана Ерөнхийлөгч л байгаа. Ерөнхийлөгч байж байж л энэ юм ингэж явна. Тэгэнгүүтээ айгаад байгаа гэдгээ бас хэлэхгүй. Манай залуу гишүүд бас их хөөрхөн хөөрхөн юм ярьчихсан явж байгаа юм. Д.Амарбаясгалан сонгууль аягүй сайн удирдах гээд байхлаар нь бид унагаачихсан гэнэ. Ерөнхийлөгч өөр хүмүүсийг дэмжээд байгаа юм аа гээд үнэнээ л хэлж байна биз дээ. Манай найзууд ийм онигоотой байж бас хэрэггүй шүү дээ, ер нь улстөрчид.Би сая бас ажиглаад л байлаа. Энэ хуулийн талаар хэн дуугарах нь вэ. Нөгөө сөрөг хүчин байдаггүй ээ, хэн ч дуугараагүй байгаа. Н.Номтойбаяр нэг пост мэдэгдэл гаргасан. Тэгээд ер нь дуугарахгүй нь ээ. Би өнөөдөр яагаад дуугарч байгаа вэ гэхлээр энэ хууль батлагдах юм байна гэж би ойлгосон. Хэрвээ би өнөөдөр ингээд яриа өгөөд ингээд сенсацилахгүй, батлагдсаны дараа дуугарах уу. Одоо ингээд бүрэн эрхтэй, халдашгүй байдалтай байхад нэг ч үг дуугарахгүй байгаа парламент Цэцээр татагддаг болоод, шүүхээр татагддаг болоод, ёс зүйгээр татагддаг болоод, прокуророор татагддаг болоод, жагсаалт нь намаараа татагддаг болчихлоор дуугарах уу. Энэ бол ардчиллын ухралт.Би дотроо бодож бодож... Мэдээж, одоо хувь хүний хувьд амар тайван аятайхан байвал аятайхан л байна. Надад 2027 онд амбиц байгаа биш, 2028 онд амбиц байгаа биш. Яг үнэндээ одоо надад сайхан эв нэгдэлтэй, тэгээд эвтэйхэн явж байвал амар л байна шүү дээ. Гэхдээ яг ийм зүйл дээгүүр л бид ингээд зүрх сэтгэл дээгүүрээ даваад, хувиа хичээгээд эхэлбэл дараагийн удаа ч бас л хувиа хичээнэ. Нэг зүйл дээр залгиад өнгөрчихвөл тэр зүйл чинь явж байгаад дахиад чам дээр нэг өдөр л ирнэ. Өнөөдөр жишээлбэл Н.Өнөрцэцэгийг тухайн үед хоригдоод л байж байхад...Яг үнэндээ Н.Өнөрцэцэг энэ “Голомт”-ын гэрээг яриад хоригдчихсон. Тэгээд төрийн нууц задруулсан болчихсон. Харамсалтай нь сэтгүүлчид үүнийг олж харахыг хүсээгүй. Яагаад. Яагаад гэвэл бүгдээрээ л Ерөнхийлөгчөөс айсан.Үнэн.Тэгэнгүүтээ тэрийгээ шал худлаа тайлбарласан. Энэ чинь лайвчин байхгүй юу, ингэх гээд байсан юм. Тэгээд яах вэ гэхлээр, нөгөөдхөө бүгдээрээ нийлээд, болж болж гэж явуулчхаад одоо дуугарах гэхлээр тэр кейс өөр дээр нь ажиллачих гээд байгаа учраас юу ч хэлж чадахгүй ингээд л байж байгаа. Одоо энэ үнэнээ ярих болоогүй юм уу, хэдүүлээ.Үнэн байя л гээд байдаг шүү дээ.Тэгвэл одоо үнэн байя л даа. Манай парламентын, улс төрийн суудалтай намын дарга нарт би бас хандаж хэлэхэд, гүн нойрноосоо сэрцгээгээч ээ. Саяхан 126-тай парламентыг бүрдүүлэхдээ бид нар юу юу гэж ярьчихлаа даа. Одоо бараг л геополитикийн том нүргэлээн болоод, парламентаа хамгаалаад, одоо алалцана гэсэн. Тэгсэн чинь одоо нэг ийм хууль дээр дуугарч чадахгүй, тэгээд нэг ийм байдалтай байвал ямар юмных нь тийм болох юм бэ.Үүнийг би уриалах ч юу байх вэ. Тэгээд эцэст нь дахиад л би хэлье, одоо энэ үйл явдлуудыг харахад ер нь улс төрийн тавилт бол тодорхой болж байна аа гэж би харж байгаа. Би бас хардах эрхтэй шүү дээ. Улс төрийн тавилт юу руу явж байна вэ гэвэл Эрдэнэтийн 49 хувийг буцаах, Ухаа худаг энэ тэрээр огт оролдохгүйЕрөнхийлөгч 2027 онд заавал гарах ёстой гэдэг ийм том кампани явж байна. Би ад үзэгдэхээс огт айхгүй ээ, хэзээ ч айж байгаагүй. С.Баярцогт даргыг Ерөнхийлөгч болгохоор тохирчихсон байна. Би ингэж хардаж байна. Ингээд манай Ч.Сайханбилэг хүрч ирж цэвэрлэгээ хийж тоглож байгаа юм байна. Удахгүй 49 зөв байсан гэж байгаад авах тохироо хийж байгаа юм байна. Ингэж сонгуулийнхаа фондыг босгож байгаа юм байна. Н.Алтанхуяг даргаас авхуулаад удахгүй Л.Гантөмөр, Х.Тэмүүжин бүгд нэр дэвших эрхгүй болох юм байна. Шүүх үүнийг шийднэ. За ингээд энэ бүлэглэлийн гарт Монгол төр дахиад зургаан жил, за магадгүй дахиад зургаан жил байх нь. Ер нь ч нэг иймэрхүү явж ирсэн юм. Тэгээд намайг шүүмжилж байгаа, үзэн ядаж байгаа бүх залуучууддаа хандаж хэлэхэд, яах вэ, тэмцдэг хүн нэг их олон байдаггүй юм. Адаглаад үг хэлдэг хүнээ олооч, эсвэл намайг шүүмжилдэг шигээ бодитой зүйлүүдийг хараад байгаа мөртлөө дуугараач, энэ чинь үр хүүхдүүдийн чинь ирээдүй биш гэж үү. Бид ингэсээр байгаад Монстан болох юм уу. Тэр станы орнууд энэ тэр гээд байгаа чинь наанаа байгаа талбай нь л гоё болохоос биш цаанаа байгаа амьдрал нь хүнд байдаг юм шүү. Тэр нэг тийм загвар аваад байх ийм зүйл биш. Ерөнхийлөгчийн засаглал, Украйн шиг асуудал манайд үүсвэл яах юм бэ. Нэг Ерөнхийлөгчийг нь Орос лоббидож гаргаад, нэг Ерөнхийлөгчийг нь Хятад лоббидож гаргаад, нэг Ерөнхийлөгчийг нь Америк лоббидож гаргаад байвал яах юм бэ. Эцсийн мөчид энэ чинь талбайтайгаа мөргөлдөөд...Тэгснээс Засгийн газраа огцруулаад, Засгийн газраа бүрдүүлээд, хэрүүлтэй уруултай ч гэсэн парламентын засаглалаа хамгаалахгүй юм уу. Энэ чинь өөрөө тусгаар тогтнол бүрэн эрхт байдал биш юм уу. Болохгүй байгаа зүйл байвал адаглаад үгээ хэлдэг байхгүй юм уу.

-Сая та хэллээ шүү дээ. Ярилцлага өгнө гэсний төлөө хөөх гэж байвал хөө гээ?

-МАН-ын даргад өрсөлдсөнийхөө төлөө шоронд ордог, телевизэд ярилцлага өгөөд хөөгддөг болбол...

-Харин энэ хөөдөг зарчмыг та хоёр хэрэглэсэн шүү дээ?

-Зургаан сарын өмнө үү, гэхдээ хүмүүс телевизийн ярилцлагад орлоо гэж хөөгдөж байгаагүй шүү дээ. Намын даргад нэр дэвшсэний төлөө хөөгдөж байсан юм уу, тийм юм байхгүй шүү дээ.

-За,Д.Амарбаясгалан гэдэг хүний тухай ярих уу?

-Тэгье.

-Өнгөрсөн тавдугаар сард Засгийн газар бужигнаад зургадугаар сард унасан. Үүний дараа та Д.Амарбаясгаланг гэдэг хүнийг Ерөнхий сайдаар орж ирээч ээ, намын дарга болооч ээ, шууд аваач ээ гэдэг зүйлийг ярьж байсан юм байна лээ. Яагаад тийм шахалтыг хийсэн юм бэ?

-Тэгж яриагүй.

-Улс төрийн хүрээнд ярьсан гэж байсан?

-Тэгж яриагүй. Нэг зүйл хэлэхэд, Д.Амарбаясгалан хэн нэгэн хүний үгээр, тэгээд л нэг хүн хэлэнгүүт тэгэхгүй. Бид нар бие биеийгээ тэгж болохгүй шүү дээ.

-Та хоёр чинь нэг баг л даа?

-Тэгдэг. Тэгэхдээ яах вэ, бусдад алдсанаас найздаа, нэг үзэл санааны төлөө явж байгаа хүндээ өгье л дөө. Яах вэ, ер нь бол том улс төрийн шийдвэрийг хүн өөрөө л тунгаадаг. Өнөөдрийн ярилцлага ч гэсэн Л.Оюун-Эрдэнэ ээ орчхооч гээд би орж байгаа юм биш шүү дээ. Эсвэл чамайг яриа өгчих гэнгүүт, за одоо өгөхгүй бол болохгүй дээ гэж байгаа юм биш. Хоёулаа ярилцсан уу, ярилцсан. Орооч ээ гээд чи надад урилга өгсөн үү, өгсөн. Гэхдээ энэ бол миний шийдвэр. Эцсийн шийдвэр минийх. Би шалтаглаад, гэдэс өвдөөд байна, ингээд ингээд гээд орохгүй байж болно. Явж явж энэ чамаас болоогүй байхгүй юу. Би л өөрөө орж байгаа. Гарах эрсдэлүүдийг би бүгдийг нь тооцоод, ингэж хэлэх нь зүйтэй юм аа, энэ бол одоо миний дотоод үнэт зүйл, ингээд ярьчихвал цаг нь болжээ гээд л орж байгаа. Түүнээс биш би хэн нэгний шахалтаар ороогүй. Яг үүнтэй адилхан, Д.Амарбаясгалангийн МАН-ын даргад өрсөлдөх шийдвэр

бол цэвэр өөрийнх нь. Ийм шийдвэр эрсдэлтэйг бид бүгдээрээ л хэлж байсан. Д.Амарбаясгалан бид бүгд улс төрийн туршлагатай. Энэ шийдвэр нэгэнт гарсан бол бид хатуу зогсоно. Энэ бол багийн зарчим. Тийм учраас энэ дээр намайг утсаар байгаад гэдэг шиг ярихаас өөр аргагүй байдалд манай дүү нар өөрсдөө л орууллаа шүү дээ. Д.Амарбаясгалан ингэчхээд байна, чи дуугардаггүй юм уу, одоо тэгээд Д.Амарбаясгаланг ингэчихсэн юм биш үү гээд.Д.Амарбаясгалангаа түлхэж, урдаа гаргаж хохироочхоод бүр үлдлээ гээд.

-Тийм, ингээд байгаа юм биш үү?

-Үгүй л дээ. Д.Амарбаясгалантай бас ярьж болно шүү дээ. Улстөрч хүн том хэмжээний шийдвэрийг өөрөө л гаргадаг. Нөхдийнхөө үгийг сонсолгүй яах вэ, нөхөд нь зөвлөлгүй яах вэ. Гэхдээ Д.Амарбаясгалангийн шийдвэр бол зөвхөн намын даргад өрсөлдөх шийдвэр байгаагүй гэж би хувьдаа итгэдэг. Мань хүн яг л энэ парламентын засаглалыг хамгаалахын төлөө, өөрийнхөө үзэл санаандаа үнэнч байхын төлөө л хичээсэн. Яагаад гэвэл, Д.Амарбаясгалан надтай адилхан хэмжээний мэдээлэл дунд байсан. Энэ юу болоод байна вэ, хөшигний цаана юу өрнөсөн бэ гэдгийг мань хүн харахын дээдээр харж, мэдэхийн дээдээр мэдэж байсан. Тийм учраас үүний л төлөө мань хүн зогссон. Би үүнд олон нийт анхаарлаа хандуулаасай гэж бодож байна. Парламентын эрх энэ тэр гээд байгаа зүйл дээр яах вэ. За жишээ нь оруулж ирэх гээд хэвлэлээр явуулаад байгаа хүмүүсийг бод доо. Засгийн газрыг огцруулах бланк хийсэн П.Сайнзориг, за тэр бланкны дагуу хурал удирдсан Х.Булгантуяа, МАН-ын даргад өрсөлдсөн Д.Амарбаясгалан, хуучин сайдуудаа огцруулаач ээ гэдэг шаардлага өгсөн Э.Болормаа дөрвүүл энэ 126 дунд учиргүй одоо гэм буруутай болчхоод, одоо энэ нэг сонгогдсон гишүүд нүүрсний хулгайч болчхоод байна шүү дээ. Тэгэнгүүт яг жинхэнэ нүүрсний том, картерын систем маань өөрөө бүх зүйлээ хамгаалаад цаашаа явах гээд байгаа.Үүнийг иргэд харж байгаа байх гэж боддог. Улстөрчдөө хандаж хэлэхэд, ад үзэгдэх зоригтой бай гээд байдаг нь сошиалд байгаа хэдэн тролл бол ард түмэн биш шүү. Тийм учраас нэг сошиал дайралтаас болгоомжилдог, сошиалаас айгаад ярьдаггүй, ийм арчаагүй байвал ард түмнийг төлөөлж сонгогдоно гэж яах юм бэ. Тэгэхлээр би парламентын гишүүдээ зоригтой бай, хэвлэл мэдээллийнхнийгээ зоригтой бай гэж сануулах нь зүйтэй байх. Нэг зүйлийг би бас өнөөдөр хэлэх нь зүйтэй болов уу гэж бодож байна. Хэрвээ одоо 49-тэй холбоотой асуудал буцвал би өөрийнхөө үзэл санаан дээр зогсох ёстой. Яагаад гэхлээр энэ үйл явдал чинь нотлоод байна. Хэн хэн улс төрд ирж байна, юу бэлтгэгдэж байна вэ гэдгийг би үнэртээд байна.Үүнийг хүмүүс бүтэн харахгүй ч байж магадгүй. Би бол мэдэхийн дээдээр мэдэж байна. Буцаад яг хуучин 30 жилдээ очих гэж байна. Хэрвээ парламентын засаглал руу халдах гэж байгаа бол би ард түмнээ тэмцэл Төв талбай дээр дахин уриална. Энэ зүйл хэрвээ болохгүй бол би дахиж дуугарах ч үгүй. Яахав, би үзэл санаагаа л илэрхийлж байгаа шүү. Тэгэхээр яадаг ч бай, би Төв талбай дээр гарч байсан лидер. 2019 онд тэр цугласан хүмүүсийн хүчээр өнөөдрийг хүртэл энэ идеологиор явж ялчхаад, санал өгсөн тэр ард иргэдийг хуурах гэж байгаа бол би үүнийг зөвшөөрөхгүй. МАН-ын гишүүд дэмжигчиддээ ч гэж хандаж хэлэхэд, би 2024 оны сонгуулийг удирдсан Ерөнхий сайд, мэдээж МАН-ын мянга мянган гишүүдийн итгэл үнэмшил дээр энэ ялалтад хүрсэн. Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулж, энэ зүйлүүдийг үргэлжлүүлэх үр дүнд хүргэх ийм итгэл үнэмшлээр энэ сонголт бас хийгдсэнийг битгий мартаарай. Миний ялалтаар баталгаажсан мөрийн хөтөлбөрийг бас хамаагүй засаад, бүр эсрэг тал руу нь явуулах гэж галаар битгий наадаарай. Ард түмнээс санал авсан тэр итгэл үнэмшлээрээ би 21 аймгийг тойроод үндэсний хэмжээний тэмцэлд уриалж чадна шүү. Үүнийг би харин хатуухан хэлчихье. Манай багийнхан нэг зүйлийг, за ялангуяа манай хамт ажиллаж байсан У.Хүрэлсүх дарга ч бай, манай Д.Амарбаясгалан, за ер нь манай журмын нөхдүүд миний нэг зүйлийг маш сайн мэднэ. Надад нэг хувийн ч айдсын мэдрэмж байдаггүй хүн шүү. Хүн чанарыг нь хүлээх тэвчээр надад бий. Ах захаа хайрлаж хүндэтгэх, за яахав дээ гэж бодох зүйл байгаа болохоос биш би өөрийнхөө амьдралын эрсдэлтэй байдал уу, үгүй юу гэдгийг нэг их бодоод байдаг хүн биш. Өнгөрсөн бүх хугацааны тэмцлийн хамгийн тэргүүн эгнээнд би л байсан. Зөв ч бай, буруу ч бай, сая яваад өнгөрсөн бүх зүйлүүдийн алдаа оноон дээр би л галын эгнээнд байсан. Хүмүүсийг урдаа гаргачхаад өөрөө зүгээр байгаад байх тийм байдлаар, тэртээ тэргүй намайг мэддэг хүмүүс өөрсдөө ингэж явуулж байгаа бол энэ бол та бүхний сонголт, миний сонголт биш шүү. Би хангалттай эв нэгдлийг барихын төлөө намын дарга байсан хүний хувьд намынхаа эв нэгдлийг хангахын төлөө хангалттай, бас тэвчээртэй байхын төлөө хичээсэн. За үүнээс цааш улс төр яаж ч хурцадлаа, энэ дээр миний хувьд сэтгэл зүйн хувьд 100 хувийн бэлэн байгаа. Гагцхүү Монгол Улсад парламентын засаглал, баялагтай холбоотой асуудлууд ахихаа больё, арван сар боллоо, ахиц гаргаад нэг учир зүггүй мундаг байхаа больё, энэ түвшинд ирчихсэн юмаа битгий буцаагаач ээ. Цагийн зүүг битгий ухрааж эргүүлээч ээ.Цагийн зүүгээ илүү гоё эргүүл л дээ. Илүү тийм прогрессив дэвшилттэй зүйл рүү эргүүл л дээ. 25 хувийнхаа жендерийн квотоо хадгалж үлд л дээ, бүсгүйчүүд ээ. Олон жил мөрөөдсөн биз дээ, үгүй юм уу.Үүнийгээ яагаад ярихгүй байгаа юм бэ. Үүнийг чинь булааж авах гээд байна шүү дээ.

-Нөгөө талд нь 25-ынхаа эсрэг талд нь эрчүүд нь багасчхаж байгаа юм биш үү?

-Харин, тийм шүү дээ. Жишээлбэл, жагсаалт дээр нэгийг харьцах нэг гэдгийг байхгүй болгоод хоёрыг харьцах нэг гэвэл... Өмнөх жагсаалт яасан юм бэ. Өмнө нь баахан эрчүүд тавигдаад л, хамгийн сүүлд нь бүсгүйчүүдээ тавьдаг байсан. Яагаад энэ дээр эмэгтэй гишүүд ийм олуулаа болчхоод дуугарахгүй байгаа юм бэ. Жагсаалтын гишүүд та нар ирээдүйн инженерүүдийн, ирээдүйн иргэний нийгмийн байгууллагуудын, ирээдүйн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн, ирээдүйд парламентад орж ирэх мянга мянган залуучуудын хаалгыг ийм олуулаа парламентад байж байгаад, арчаагүй царайлж хаавал түүх та нарыг өршөөхгүй шүү. Үүнийг зөндөө олон эрсдэл хийж байж авчрах гэж бас хэдэн залуучууд бас шатсан шүү. Одоо харин та нар битгий эс үйлдэл хийгээд бай. Одоо юун жагсаалтыг нам татдаг болох вэ. Тэгэх юм бол намыг л сахина. Парламент гэж байхгүй болно биз дээ.

-Намын даргын жагсаалт болно л доо?

-Ард түмэн саналаа өгсөн. Энэ саналд мэс засал хийх ганцхан эрх ард түмэнд байгаа. Үүнийг дунд нь дарга засдаг байж болохгүй. Тийм учраас Цэц...

-Цэц гэдэг дээр яг энэ асуудлыг дахиад ярих учраас уучлаарай таны яриаг тасалъя. Та яагаад зоригтой байхгүй байгаа юм бэ. Ийм зүйлийг одоо яриад байна шүү дээ?

-Би жил яриагүй, харж байгаад яриад байна шүү дээ.

-Би танаас өөрөөс чинь эргүүлээд асууя. Намын даргаар ажиллахад дөрвөн жил болчхов уу даа. Засгийн газрын тэргүүнээр хамгийн удаан ажилласан. Д.Амарбаясгалан гээд танай багийн хүн, танай найз найман жил энэ намын эрх мэдэл, өөрөөр хэлбэл, засаг төр, нам гээд энэ бүх эрх мэдэл, Монголын хамгийн том, ялчихсан байгаа намын эрх мэдэл дээр та хоёр байсан. Тийм байж ядаж тэр Ерөнхийлөгчийн хуулийг яагаад оруулж ирж явахгүй байгаа юм бэ. Өнгөрсөн хугацаанд үүнийг ярихгүй байсан юм бэ.Юу саад болсон юм бэ?

-Ийм асуудал зургаан жилийн өмнө эхэлсэн бол яах вэ. Бас наадах чинь нэг асуулт шүү дээ. Магадгүй 5-6 жил бид хоёр болзошгүй энэ эрсдэлийг тэр хүрээнд нь цурамлаад, өөрсдийнхөө бие дээр, өөрсдийнхөө сэтгэл зүй дээр стресс аваад үүнийг тусгаарлаад барьж байсан байвал яах вэ?

-Тэрийг хийж байсан л гэх гээд байна, тийм үү?

-Хийж байсан. Хийсэн учраас одоо энэ 126 пропорциональ, бусад намд хяналт тэнцсэн. Үүнийг хийж байгаа шүү дээ, ер нь бол. Хуучнаа 76 байгаад МАН ялчихсан бол яах вэ.

-Үнэмлэхүй, Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн огцрохгүй байсан. 76-гаараа МАН ялчихсан байсан бол 76-гаараа ямар ч бүрэлдэхүүнтэй байсан?

-Тэр тийм чухал асуудал биш. Гэхдээ одоо 126 болоод энэ асууд-лыг ингээд нээлттэй ярьж байгаа нь бид парламентын ардчилалыг бэхжүүлэхийн төлөө л хийсэн. Зөв, тэр нь юу вэ гэхлээр дараа дараагийн Ерөнхийлөгч нар гарна.Тийм учраас би 2027 онд энэ намуудаас нэр дэвших Ерөнхийлөгч нар энэ асуудал дээр нийгмээрээ цэг тавивал яадаг юм гэж би хэлэх гээд байна. Нэг үгээр хэлбэл, би сэтгүүлчдэдээ, улс төрийн намынхныг ч гэсэн 2019, 2023 оны Үндсэн хуулиудын аль алин дээр нь байлцсан хүний хувьд, тэгээд 126-г парламентад өргөн барьсан Ерөнхий сайдын хувьд 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг Үндсэн хуулийнхаа дагуу Ерөнхийлөгч хэн байх ёстой юм бэ гэдгийг илүү ярьсан сонгууль байгаасай гэж бодож байна. Ерөнхийлөгч хэзээ ч Засгийн газартай зэрэгцэж аж ахуйн мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлдэггүй сонгууль болоосой гэж би хүсэж байна. 2027 оны шинэ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг угтах тухай яриад байна шүү дээ. Би Монголын ард түмэн шинэ Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар дамжуулж Монгол Улс парламентын сонгодог засаглалтай байх юм уу үгүй юу гэдгээ бас шийдээсэй гэж хүсэж байгаа. Хэлж байна шүү дээ, яагаад энэ бүх өөрчлөлт хийгдээгүй юм бэ гээд. Яагаад гэвэл Ерөнхийлөгч зөвшөөрөхгүй бол хийгддэггүй юм байна лээ. 2019 онд хичээсэн. Д.Лүндээжанцан дарга, Фортуна Н.Батбаяр дарга, за манай Р.Гончигдорж дарга гээд бид нар бүгдээрээ л ярьж байсан юм. Бүгдээрээ л ингэж хийгдчихээсэй гэж хүсдэг юм. Тэгээд урьдач нөхцөлийг нь бид хийсэн. Нэг үгээр хэлбэл, 76 хүнээс Ерөнхийлөгчийг сонгож болохгүй ээ гээд байдаг байсан юм. Нэг нам байхад болохгүй ээ гээд байдаг байсан. Одоо 126 пропорциональ тогтолцоотой парламентаас Ерөнхийлөгчөө сонгодог байх асуудлыг ярих цаг нь болчихсон юм биш үү. Дараа дараагийн Ерөнхийлөгчдөө ч хэдүүлээ хонгилын түлхүүрийн эзэн гэж... Дараа нь, ямар шүүхийн шийдвэр гарсан бэ, энэ чинь улстөржсөн болчих гээд байна шүү дээ, гарч ирээд л Ерөнхийлөгч тэгсэн ингэсэн тэгсэнгээд байдаг. Тэгэхээр шүүхээ ерөөсөө улс төрөөс огт хамааралгүй болгоё. Тэгэхийн тулд Ерөнхийлөгч бол яг Германы сонгодог загварын Ерөнхийлөгч шиг байх ёстой. Нэг үгээр хэлбэл,Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх засаглалын ажилд хэзээ ч орж болохгүй. Засгийн газартай хамт мөрийн хөтөлбөр хэрэгжүүлээд, тэгэхдээ бүр улсын төсвөөс мөрийн хөтөлбөр хэрэгжүүлээд явдаг Ерөнхийлөгч гэж дэлхий дээр хаана ч байхгүй. Зөвхөн манайд байгаа шүү. Хоёр мөрийн хөтөлбөртэй нэг улс,хоёр мөрийн хөтөлбөртэй,хоёр төсөвтэй, хоёр толгойтой бүргэд. Тэгээд хэн хариуцлага хүлээх нь мэдэгддэггүй. Судалгаан дээр Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр зэрэгцэж урд, хойноо ороод, тэрнээс болоод Хэвлэлийн алба, Тамгын газар нь уурлаад байдаг ийм улс гэж байхгүй. Парламентын засаглалтай бол улс төрийн цорын ганц лидер бол Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бол Ерөнхийлөгч. Тэгэхээр одоо үүнийгээ хэдүүлээ нэг талд нь гаргая. Одоо тэгэхгүй бол Ланд круйзерийн рам дээр 69-ийн дугуй тавьчхаад байгаа ч юм шиг яваад байна. Одоо хэдүүлээ үүнийгээ хагалаад нэг талдаа шийдчихье,2027 онд. Бас таван улс төрийн нам байна. Одоогоос эхлээд мэтгэлцээнүүдээ маш гоё хийе. Яг үнэнээ ярьцгаая. Би ингэж уриалж байна. 20 27 оноос цаашаа хэтэрвэл бүр л илүү асуудал болж магадгүй. За тэгээд энэ чуулганаар энэ хууль нь явчихвал бүр ч буруу тийшээ явчих юм болов уу гэж бодоод. чуулган эхлэхээс өмнө бодож бодож байгаад л ярьж байгаа юм. Дуугүй явъя гэж хэчнээн хичээсэн боловч сүүл рүүгээ бараг зүрхээр хатгаад унтаж чадахгүй болсноос, ярьчхаад өөрийнхөө эрсдэлийг үүрсэн нь хамаагүй амар байдаг юм. Энэ асуудлууд нэгэнтээ ингээд хөндөгдчихөж байгаа юм чинь одоо парламент нээлттэй ярья. Ерөнхийлөгч хэн байх ёстой юм бэ. Засгийн газар хэн байх ёстой юм бэ. Одоо байгаа Ерөнхий сайд маань ингэхэд яг Ерөнхий сайд байна уу, эсвэл ЕТГ-ын дарга хийгээд байна уу.

-Та парламентаас сонгогдоод эрхээ аваад Ерөнхий сайд боллоо шүү дээ. Танай кабинет гээд хүмүүсийг нь харж байгаа юм л даа. Та яг өөрөө томилгооныхоо хэдэн хувь дээр нь хийсэн бэ. Ерөнхийлөгч хэдэн хувьд нь орсон бэ. Засгийн газрыг хамтарч байгуулъя гэхэд Ерөнхийлөгч шууд дэмжсэн үү, дэмжээгүй юу?

-Би нэг л сайд томилсон байгаа биз дээ,Ч.Номин. Надтай хамт огцроод алуулж байгаа биз дээ. Бусдыг нь үгүй ээ.Мэдээж хүн капиталаараа томилогдох ёстой. Тэрийг би хүлээн зөвшөөрнө. Гэхдээ би Г.Занданшатар даргыг бүртгэх Удирдах зөвлөл дээр хэлж байсан юм. Засгийн газрын сайд нар аа, сүнс чинь Засгийн газар дээрээ байх ёстой шүү гэж. Энэ үг энгийн мөртөө өнөөдрийн Г.Занданшатар дарга бол бас л хөөрхий дөө. Одоо энэ асуудал дундуур хүнд л байгаа болов уу л гэж би төсөөлдөг юм. Тийм учраас би Г.Занданшатар даргыг шүүмжлэхгүй байгаа. Яахав, Г.Занданшатар даргад хандаж хэлэхэд, бүх өнгөрснийг үгүйсгээд, ялангуяа өөрөө нэг тогтохын тулд өмнөх засгаа үгүйсгээд, тэгсэн мөртлөө өөрөө миний кабинеттай л байгаад байгаа шүү дээ. Энэ чинь жаахан худлаа харагдаад байгаа шүү. Хүн шиг байх ёстой шүү. Аялал жуулчлал өссөн гэвэл “Go-Mongolia”-аас гээд яагаад хэлчхэж бол чадахгүй байгаад байгаа юм бэ. Нүүрсний экспорт өссөн гээд байгаа нь боомтын асуудлууд шийдэгдсэнээс болоод гэж яагаад хэлчхэж чадахгүй байгаа юм бэ. Газрын асуудлууд байхгүйг өөрөө мэднэ. Яагаад худлаа гээд хэлчхэж чадахгүй байгаа юм бэ. Засгийн газар дээр чинь байгаа шийдвэр, надтай хамт гаргасан бүх шийдвэрүүд дээр Г.Занданшатар дарга өөрөө УИХ-ын дарга байсан. Одоо ингээд л харь гаригаас гарч ирчхээд, нэг тийм шинэ үеийн терминатор болж жүжиглээд хэрэггүй шүү дээ. Ер нь бол би Н.Учрал даргынхаа талаар юу ярих вэ дээ.Намын дарга бол эрх мэдлээ хэнтэй ч хуваалцдаггүй шүү. Намын дарга намын дарга шиг л байхгүй бол наад асуудал чинь их хүнд. Хүн асуудлыг зохицуулахын тулд яаж ч маневрлаж болно.Гэхдээ парламентын спикер парламентынхаа үнэт зүйлийн эсрэг зогсож болохгүй шүү. Наадах чинь түүхэнд үлдэнэ шүү.

-Тийм үг хэлсэн байна лээ?

-Энэ бол нөгөө намын дарга, Ерөнхий сайд, за тэгээд намын дарга спикер гээд өмнө нь хоёр Энхболд дарга эд нар дээр гарсан кейс. Намын даргын хувьд хөөрхий ажлаа хийх гээд байна шүү дээ. Бас нөгөө намын дарга хүнийг спикер дээр тавьж болохгүй л гэдэг. Нэг ийм кэйс харагдаж байгаа Зарчмаараа бол болохгүй. Д.Амарбаясгалан даргаас би үүнийг асууж байсан. За ингээд гарвал яах юм бэ, шууд засгаа байгуулна биз дээ гээд. Н.Учралын хувьд ч нотлох хэрэггүй үнэн шүү дээ. Улс төрийн намын лидер дэвшүүлэн тавьж байгаа хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэхийн тулд гүйцэтгэх засаглалыг л тэргүүлэх ёстой. Мэдээж 2027 оны сонгууль урд талд нь гарчхаж байгааг бол би ойлгож байгаа юм. Анхны тохиолдол. Тэгэхээр ийм кейс байгааг ойлгож байгаа. Гэхдээ би залуу дарга нартайгаа юу ярих вэ дээ. Чадлаараа л дэмжье гэж бодож байна. Гэхдээ би ганцхан л зүйлийг хэлнэ,эрх зүйт төр, үнэт зүйл дээгүүрээ битгий даваарай. Хязгаарлагдах ёстой зүйл шүү дээ, энэ чинь.Ер нь бол Үндсэн хуульдаа л захирагдах ёстой.

-Одоо яг энэ дээр асуугаадахъя. Үндсэн хуульдаа захирагдах ёстой, хязгаарлагдах ёстой. Эрх зүйт төр буюу энэ Монголд ардчилал байгаа цагт бид амар тайван аж төрөөд байна гэж би хувьдаа боддог. Гэтэл өнгөрсөн арваннэгдүгээр сард болсон процесс Үндсэн хуулийн 2019 онд хийсэн үзэл санаанаас зөөөд Үндсэн хуулиа давчихсан шүү дээ. Та болон танай талынхан давсан шүү дээ.Ямар ялгаа байна аа, энд?

-Яг юуг давсан гэж?

-Ерөнхий сайдыг огцруулах бичиг орж ирэхдээ Байнгын хороон дээр санал хураалтын томьёоллыг нь өөрчилчихсөн шүү дээ. Процессын хувьд Цэц дээр алдаа гаргасан гэдэг зүйлүүд байгаад байгааг би ойлгож байна. Давчихсан шүү дээ?

-Үгүй шүү. Үнэн гэвэл өмнө нь 2019 онд Үндсэн хуулийн дараа жишээлбэл, У.Хүрэлсүх даргын Засгийн газар огцорсон, за магадгүй огцрох өргөдлөө өгсөн нь адилхан л Төрийн байгуулалтын байнгын хороон дээр Үндсэн хуулийн өөр заалтаар явж байгаа шүү. Хоёр дахь хэсэг дээр явж байгаа заалтаар явж байгаа. Тэгэхээр энэ асуудал хоёр талтай шүү. Яах гэж хоёр кноп байдаг юм бэ. Тэгвэл нэг л кноп болгох хэрэгтэй шүү дээ. Эсвэл шууд л чуулган руу оруулах ёстой шүү дээ. Хуулиа өөрчлөх тухай ярина уу гэхээс биш үүнийг эрүүгийн гэмт хэрэг болгож хувиргаж болохгүй шүү дээ

-Тэрийг бол тусдаа. Одоо төрийн эрхийг хууль бусаар авах гээд ямар ч байсан оруулж ирээд уг саналаар хураахад таны хэлж байгаа хоёр кноп дэмжиж байгаа бол дэмжиж байгаа, үгүй бол үгүйгээ дарахын тулд хоёр кноп байдаг юм. Тэр юмыг нь яаж явах вэ гэдгийг дагасан тэр хуулиуд байдаг.Та нуулгүй ярь л даа. Та ингээд сая ярьж байна, арваннэгдүгээр сарын 15 хүртэл Д.Амарбаясгалан дарга танай талынхан эрх мэдэлтэйгээ л байх гэсэн биз дээ.Энэ ямар ч байсан Цэц дээр очоод нэг сар явна аа л гэсэн зүйл шүү дээ?

-Үгүй шүү дээ. Бид тухайн цаг үеийн процедурыг зөвтгөх гээд байгаа ч юм уу, хичээгээд байгаа гэж битгий бодоорой. Д.Амарбаясгалан зүгээр л өргөдлөө өгчихсөн шүү дээ. Яагаад гэвэл УИХ-ын дарга намын дарга байх болохгүй гэдэг шаардлагыг АН-ын хантавиад, тэгээд л өгчихсөн шүү дээ.

-Тэр чинь сүүлийн мөчид байхгүй юу. Одоо бүх юм чуулганаар орж ирээд ингээд шийдэгдэх нь тодорхой болоод. Дахиад л Цэцийг асуудалтай гэж та ярьж байна. Би ч бас асуудалтай гэж боддог. 2022 онд танай Засгийн газар өөрчлөлт оруулсан шүү дээ. Тэр үед УИХ-ын гишүүд чинь бойкот хийгээд, танай Засгийн газрын ямар ч ажил урагшлахаа байчихсан байсан. Чуулган дээр орж ирээд юм явахаа байчихсан байсан. Та Цэц дээр тэр гомдлыг АН-ын 2-3 гишүүнээр гаргуулаад,Цэц тэр асуудлыг засаад давхар дээлтэй байя гэдгийг оруулж ирээд танай Засгийн газар цаашаа амьдарсан шүү дээ. Энэ үнэн биз дээ Цэц рүү улстөрчид ингээд захиалга өгдөг нь үнэн биз дээ?

-Тэгээд хаагдчихсан. Тийм ээ, үнэн. Ийм асуудлууд лоббигоор маш их явдаг. Ялангуяа давхар дээл Цэц дээр миний мэдэхээр долоон удаа яг ингэж эргэж буцаж байсан. Ер нь нэг Засгийн газраа огцруулахад давхар дээл буруу гээд, нэг Засгийн газраа огцруулахад давхар дээл зөв гээд л яваад байдаг. Тэгээд парламент дотроосоо, дан байна уу давхар байна уу, тэр бол Ерөнхий сайдын эрх гэж л 2019 онд үзсэн. Ер нь бол ийм даргатай Цэцээр асуудлыг шийдвэрлэх нь эрсдэлтэй юм аа л гэдэг тийм эрсдэлтэй байна аа гэж хэлэх гээд байна.

-Би танаас нэг шуудхан асууя. Цэцийн хонгил гэдэг юм байгаа шүү дээ?

-Тийм. Дээрээс нь Цэц чинь Үндсэн хуулийн шүүх.Шүүх процедураа ингээд алгасаж болохгүй. Үүнийг олон нийт, манай хуульчид, хэвлэлийнхэн бас анхаарах нь л зүйтэй. Хүн өмгөөлөгчтэй байх ёстой.Шүүх хурал зарлагдаад бэлдээд явах ёстой. Шууд онц байдал тогтоох байдлаар гээд явбал энэ яваандаа асуудал дагуулж магадгүй шүү.

-Цэц дээр үүссэн энэ асуудал ингээд хуулийн асуудал руу яриад байна уу, үгүй юу?

-Тийм.

-Таны ярианаас Монголын хууль хяналтын байгууллага, улс төрийн нөхцөл байдал, дээрээс нь сонгуульд нэр дэвшүүлж байгаа жүжиг гээд энэ бүхэн цаанаасаа хийчихсэн зохиолтой, удирдлагатай, найруулгатай, тавилттай, бид нар ер нь юуны төлөө очиж санал өгөөд байгаа юм бэ гэдэг байдалтай явж байна. АТГ-ын даргыг та сая сунгасан шүү дээ. Та оруулж ирэх үүрэгтэй шүү дээ, хуулиараа. Та энэ хүнийг өөрөө тавьсан юм уу, өөр хүн тавьсан юм уу. Өмнө нь бас хүнийг хэлдэг байсан. Яагаад вэ. Солих боломж нь танд байсан шүү дээ. Таны авлигын эсрэг тэмцэл чинь баахан хүн зарлаад, тэгээд л эцсийн мөчид чив чимээгүй л яваад байсан шүү дээ?

-Мөрдөх байгууллагууд дээр авлигатай холбоотой ажиллагаанууд бол явсан. Тэгээд шүүх прокурор дээр очоод явсан уу.Ялангуяа шүүх дээр очоод замхарсан.Зарим нь 10 жил болсон, зарим нь хурдалсан. Мэдээж шүүх Үндсэн хууль дээр хараат бус гээд байгаа.Шүүх хараат бус болчихсоноо өөрсдөө ч ойлгодог, улстөрчид нь ч ойлгодог. Үүнийгээ бид нар бүтэн засаж чадахгүй л яваад байна. За тэгээд, Ерөнхий сайд байж байгаад ярихаар чинь нэг засаглал нөгөө засаглал руугаа халдсан гэдэг шүүмжлэлд өртөөд байдаг.Яг бодитой байдал нь тийм байгаад байдаг. Парламент бол үүнийг ярих л ёстой. Би гишүүнийхээ хувьд энэ асуудлыг хөндөж нэлээн тавина. Гэхдээ Ерөнхий сайд байхдаа би нэг ч шүүгчтэй протоколгүй уулзаж байгаагүй. Би ам бардам хэлнэ. Би аль ч шүүгчтэй гадуур хоол идэж байгаагүй, хувьчилж уулзаж байгаагүй. Олон улсад ийм протокол байдаг юм байна лээ. Нэг үгээр хэлбэл, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, за ингээд Хууль зүйн сайд ч гэсэн хэрвээ шүүх засаглалын хэн нэгэнтэй уулзаж, улс төрийн даалгавар ямар нэгэн байдлаар өгч байгаа асуудал протоколгүйгээр хувьчилсан уулзалт хийвэл шууд импичмент. Тэгэхээр бид процессын ийм зүйлүүдийг ярих ёстой байгаа биз.

-Ер нь бол тийм уулзалтууд болдог уу?

-Болно шүү дээ, тийм.

-Одоо тэгвэл ингэх нөхцөл байдал бүрдсэн гэсэн үг үү. Одоо яах вэ?

-Үүнийг хуулиар зохицуулаагүй байгаа. Протоколгүйгээр уулзахыг хориглосон. Үүнийг Х.Тэмүүжин гишүүн, өөр хуульч гишүүд бодоосой л гэж байгаа юм. Ямар ч байсан олон улсад ийм байдаг юм байна гэдгийг л би ойлгосон. Дээрээс нь хамтарсан Засгийн газар байгуулбал Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайд хоёр нэг намаас байж болдоггүй. Тийм учраас би АН-д Хууль зүйн сайдыг өгөөд, үүнээс болж манай намд нэлээн зөрчил үүссэн.

-Ер нь бол Женко Х.Баттулгын талынхныг хүчирхэгжүүллээ. Хуулийн хамгийн том зүйлээ өглөө гэсэн шүү дээ.Бас уул уурхайн салбар?

-Тийм тийм.Ингээд асуудал шийдэгдсэн. Гэхдээ энэ юу вэ гэхлээр бид нар Германд суралцсан зүйл. Тэр 2023 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хийгээд, ер нь холимог тогтолцоо чинь өөрөө хамтарсан Засгийн газар их олон янзаар үүсэх магадлалыг өндөр болгочхож байгаа юм. За тэгэнгүүт зарчмын хэд хэдэн асуудлууд байна гээд. Бид нар Меркелийн үед байсан Хууль зүйн сайдуудыг урьж авчирч уулзсан. Тэгээд энэ эрх мэдэл салангид байх ёстой, тэр жишгийг л би уг нь тогтоох гэж хичээсэн. Тэгээд яахав, тэрийг улс төрийн зорилгоор өөр өөрөөр тайлбарлачих бас боломжтой л доо.

-Энэ нэг сонгуулийн асуудалтай холбоотой асуулт байна. МАН-ын асуудалтай холбоотой зүйл бол нүүрснээс холдохгүй нь ээ. 2016 оноос хойш та бүхэн энэ эрх мэдэл дээр очсоноос хойш, Б.Ганхуяг гэдэг хүний захидал гарч ирсэн л дээ. Тэнд таныг бас их дурдсан байна лээ. Найзыгаа яллаад явуулчихлаа, ард нь эрх мэдэл дээрээ үлдчихлээ, 2020 оны УИХ-ын сонгууль, 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль “Эрдэнэс Тавантолгой” компанигүйгээр яваагүй шүү гэсэн байна лээ, тэр захидалдаа. Энэ үнэн үү. Сонгуулийн мөнгө?

-Сонгуулийн зардалтай холбоотой асуудлыг шууд ил болгох цаг болсон л доо. 2024 оны сонгуулийг би удирдаж орсон хүний хувьд мэднэ. 2024 оны сонгуульд төрийн өмчит компаниудаас болон уул уурхайн томоохон компаниудаас бол хандив авахгүй гэдгээ бүгдэнтэй нь одоо нэг бүрчлэн маш тийм гоё байдлаар уулзаад хэлсэн юм. Урьд нь сонгуулийн, ялангуяа Ерөнхийлөгчийн сонгууль үндэсний хэмжээний, зардал их, тэгээд мөнгө гаргадаг компаниуд нь цөөхөн. Ингээд санхүүг нь босгож өгч байгаа нэрээр дараа нь нөгөө нэг асуудлууд дагаж шийдэгддэг. Ийм зүйл байдаг. Нөгөө л нэг хэдэн нөхдөөсөө ерөөсөө гарахаа больчихдог. Тэгээд сонгогдсон Ерөнхийлөгч маань учиргүй гоё мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлдэг, санхүүгээ аваад, тэгээд л ойлгомжтой шүү дээ. Эх нь булингартай бол адаг нь булингартай гэдэг шиг. Тэгэхлээр энэ сонгуулийн зардлын асуудлыг хөндөж тавьсан нь маш их зөв. Б.Ганхуягт баримт байгаа бол шууд ярих ёстой.

-Аваачаад хийчихсэн л дээ.Ярих боломжгүй болгочихсон?

-Гараад ярих л ёстой шүү дээ.Д.Амарбаясгалан даргад ч би саяхан нэг зүйлийг хэлсэн юм. Тэр нь юу вэ гэхлээр, өнөөдөр бас нэг сайн тал нь 2027 онд Ерөнхийлөгчийн хэм хэмжээ ямар байх вэ гэдгийг, Ерөнхийлөгчийн хэм хэмжээгээ хэтрүүлж байгаад бодитоор яригдах хэмжүүрээр нь, юм чинь хэтрэхээрээ ингээд ордог гэдэг чинь ингээд ирж байна шүү дээ. Хэрвээ ардчилсан сонгууль болбол шүү дээ. Ингээд хүссэн хүсээгүй ярьж байна. Тэгэхээр энэ чинь юмны хэм хэмжээ хэтрэхлээрээ бас сайн талтай байдаг. Тэгэхээр Д.Амарбаясгалан дээр ингээд бас асуудал үүсч байгаа. Би бол Д.Амарбаясгаланг бас хэлж байгаа. Чи гурван сонгуулийн хандив мэднэ. Гэхдээ зөвхөн л одоо МАН баабаа, АН гоогоо гээд бол хэрэггүй. Өнгөрсөн хугацаа бүгдээрээ л асуудал. Одоо тэгээд Ч.Сайханбилэг ч гэсэн Америкт ингээд ажил хийхгүй амьдраад байгаа гэж худлаа хэлээд хэрэггүй шүү дээ. Тэр чинь зардал ихтэй л газар. Үүнийг яриад нэг талд нь гаргаад, одоо шийдэхгүй бол яваандаа бид нар өөрийн чинь хэлдгээр ард түмэн төрөө сонгож байгуулж чадахгүй болох гээд байна. Ингээд Мексик ч юм уу, нэг ийм хэдэн капиталаасаа хамааралтай дандаа тоглоомын утсан хүүхэлдэйнүүдтэй төр болох гээд байна. Тэгэхээр энэ дээрээ одоо бид нар Баялгийн сангаа байгуулаад хяналтаа тогтооё л гээд байгаа шүү дээ. Парламентын засаглалаа төгөлдөржүүлье.Ингэж байж Монгол Улс илүү хурдтай хөгжинө. Тэгээд мэдээж зөвшилцлийн замаар явъя.Би бол 126-г дэмжсэн шүү дээ. Яагаад гэхлээр өнөөдөр манай нам гишүүдээрээ халгиж цалгиад, одоо бүүр дөрвөөр нь хөөгөөд, сонгууль удирдсан намын даргаа, ерөнхий нарийн бичгийн даргатай нь, бүлгийн даргатайгаа хөөгөөд, энэ сонгуулийн ялалтын үнэ цэнэ, ялангуяа энэ тогтолцоонд их үнэ цэнэтэй гэдгээ ойлгоогүй байгаад байна. Нэг гишүүн бүр амин чухал болох цаг хугацаа ирж магадгүй л юм. Одоо ингээд л гишүүнийг бол бараг тараагаад л цацаад л байна, манай Н.Учрал. Яахав, одоо ялчихсан нам дээр амар байгаа байх. Гэхдээ энэ тоогоо баталгаажуулчхаад юм ярьсан нь зүйтэй байхгүй юу. Тэгэхгүйгээр, ер нь гишүүн гэдэг бол хэн ч биш, гишүүний ер нь яасан ч яадаг юм гэх хандлага гаргаад байна. Энэ бол харамсалтай зүйл. МАН-ын гишүүд маань ч гэсэн, ер нь бид хаа хаанаа л бодох асуудал. Нэг суудал гэдэг их үнэ цэнэтэй зүйл. 1996-2000 оны тэр үйл явдалд ямар үнэ цэнэтэй байлаа. Нэг их ингээд цатгалдаад байх хэрэг байна уу, үгүй юу. Ер нь бол их бодолтой л хандахгүй бол юм чинь тэгээд ингэж хамаагүй савахлаараа буцаж савалт нь илүү өндөр байдаг гээд байгаа шүү.

-Таны бүтэн яриаг дотроо бодоод төсөөлөөд сууж байна. Сая хэлсэн пойнтуудын чинь нүүрсний жинхэнэ хулгайч таны олж харснаар хэн байна вэ. Та нэрлэ дээ?

-Нүүрсний жинхэнэ хулгайчийг мэдээж шүүх тогтоох ёстой. Шүүх буруугүй гэж байхад би буруу болчихно. Би ямар Б.Энхбаяр биш. Шууд Ванга шиг, хүн үхсэн, чандарлачихсан гээд шүүхээс өмнө ажил хийгээд байдаг хүн биш. Хамгийн томоор шалгах ёстой хоёр зүйл байна. Нэг нь бол Ухаа худаг, нэг нь оффтейк гэрээнүүд. Оффтейк гэрээн дундаа тэр “Голомт капитал”-аар дамжиж гарсан 200 сая ам.доллар хэн хэнд очив оо. Мөнгө мөртэй шүү дээ. Үүнийгг хэн хэн хамгаалав аа.Энэ энгийн логик байхгүй юу. Ухаа худаг бол өнгөрсөн үеийн хамгийн том нүүрсний асуудал. Ухаа худагийг шийдсэн Засгийн газрын гишүүд өнөөдөр бүгдээрээ нэг орцонд бөөнөөрөө амьдарч байгаа шүү дээ.

-“М Си Эс”-ийн барилгад?

-Тийм. Тэрийг улс төрийн хэллэгээр бол Ухаа худаг СӨХ гэдэг. За, СӨХ дээрээ бөөнөөрөө ярилцаж улс төрийн шийдвэр гаргадаг.Бүгдээрээ хараад байдаг. Тэгээд ярьдаггүй. Гэхдээ яах вэ, Ухаа худаг дээр би хэн нэгэн хүнийг ч юм уу буруутгах гээд байгаа зүйл ерөөсөө биш. Үүнийг зүгээр зөвөөр ойлгоорой. Манайхан их эмзэг. Энэ асуудал УИХ-аар яаж шийдэгдсэн юм бэ гэдгийг эцэслээд явах нь зүйтэй л гэж би хэлээд байгаа юм. За ер нь манайх чинь бүтээгдэхүүний хувьд нүүрс тойрсон нэг ийм картель байдаг.Зэс гэж нэг капитал байна. За нөгөө Эрдэнэт дээр ингээд л бас асуудлууд болоод. Тэр асуудал чинь бол одоо ч эхэлсэн юм биш, дандаа л явж байгаа. Жишээлбэл, Дубайн гэрээ байгуулагдсаны дараа туслан гүйцэтгэгч компани хэн нэгний компани гэдэг дээр л дүгнэгддэг. Ер нь бол лобби орж нөлөө өгдөг. Нэг үгээр хэлбэл, тэр чинь авлига нь байхгүй юу. Тэгэхээр туслан гүйцэтгэгч нь хэний хамаарал бүхий компаниуд байна, тэр нь өнөөдөр хэн хэн УИХ-ын гишүүн байна, аль эрх ашигт үйлчилж байна гэдгээр нь л хөөчихөд энэ ерөөсөө ядаад байх юм байхгүй. Ингэж яваад байж болохгүй. Тэгэхээрээ хэтэрхий компанийн эрх ашиг ингээд давамгайлаад байдаг юм. Би ингээд хүнтэй муудах хоббитой, эсвэл уул уурхайн компанитай хүн харахлаар л уур нь хүрээд л, эсвэл хувийн хэвшил болохгүй гэж бодоод байдаг хүн огт биш. Би зүгээр л уул уурхайн эдийн засгийн онцлогтой улсад амьдардаг, маш их тэгш бус байдал газар авчихсан, дөрвөн улиралтай, засаглалын хувьд, ардчилсан үзэл санааны хувьд амьдралын хувьд дэлхийн хоёр том супер повертой хиллэдэг, Монгол Улсын иргэн. Тийм учраас манайд наяад оныхон бид нар чинь ардчилсан нийгэм болоод дунд сургуульд орох үе бараг сүүлчийн пионерууд, зарим нь элсээд зарим нь элсээгүй тийм үйл явдал болж байсан. Сурах бичгүүд өөрчлөгдөөгүй байсан.Хуучин нийгмийн сурах бичиг хэвээрээ байсан. Доод үе нь үсрээд 12 жилийн тогтолцоо руу орох гэж байгаа нь энэ гээд. Шилжилтийн үе байхгүй юу.Энэ зүйлийг одоо бид нар ингээд өөрсдийнхөөрөө л дүгнэж байгаа. Картын бараатай үе, өмч хувьчлал зөв явна гэж итгэж байсан үе. Тэгсэн чинь зөв яваагүй үе. Одоогийн энэ их бухимдал чинь нэг өдөр болчхоод байгаа зүйл биш. Одоо энэ дэлхийн дэг журам өөрчлөгдөөд байна. Цагаачдын асуудал яагаад ийм болчхов. Энэ чинь суурь асуудлууд нь хэтрэхээрээ ингээд асуудлууд болж босож ирээд байгаа юм. Бидний хувьд ч гэсэн тэгш бус байдал ингээд газар авчихсан учраас л. Байгалийн баялаг чинь хэн нэгэн нөгөө одоо бүтээж бий болгоогүй. Энэ чинь Монгол Улсын газар нутаг дээр байгаа байгалийн баялаг учраас л харамсах сэтгэл зүй байна. Бас Монгол Улсыг одоо хөгжөөсэй гэж бодох тэр сэтгэл зүй үүнтэй холбоотой байх нь аргагүй. Тэгэхээр үүнийг ойлгох нь их чухал. Одоо миний хувьд юу гэж хэлэх гээд байна вэ гэхлээр, бид маш прагматик байх ёстой шүү. Сүүлийн үед Х.Нямбаатар руу Хятад энэ тэр гээд их дайрч байх шиг байна. Энэ дээр би зүгээр ганцхан биччихмээр коммент хэлчихье.

-Нэг зүйл асууя. Ер нь Хотын дарга, нийслэлийн намын хорооны даргын намаа өгөх асуудлууд жигдрэх талдаа орчихсон юм уу даа. МАН дотор үүнийг юу гэж харж байна вэ. Тэгээд асуултаа гүйцээгээд хариулчих уу?

-Миний хувьд энэ маш буруу л гэж харж байна. Яагаад гэвэл хот улс төрийн ийм эрх мэдэлтэй байж л асуудлаа шийднэ. Хотын намын хороо, Хотын дарга хоёрыг салгачихвал хот томилгооноос авхуулаад, төсвөөс авахуулаад л хоёр сална гэсэн үг. За яах вэ, Х.Нямбаатарыг огцруулчихъя, тэр асуудал алга. Угаасаа өмнөх сонгуульд ялсан бүх хүмүүсээ л байхгүй болгох зорилго тавиад байх шиг байна, манай нэг хэсэг нөхөд. Намын дарга нь, генсек нь, бүлгийн дарга нь, за ингээд Хотын дарга нь, тэгэхээр улс төрийн хувьд 2027 оны дараах намын дарга хэн байх вэ гэдэгтэй холбоотой. Ийм л хардалтууд Х.Нямбаатар дээр их явж байх шиг байгаа юм.Д.Амарбаясгалан дээр ч гэсэн тийм зүйл бас их явж байх шиг байгаа юм. Намайг огцорчихсон учраас арай ч тэгнэ гэж бодохгүй байх шиг байгаа юм. За тэгээд л ер нь өрсөлдөгчөө хуулийн аргаар зайлуулах. Одоо ийм л нөгөө нэг стан маягийн технологи л ашиглаад байна шүү дээ, энэ чинь. Ардчилсан бус улсад л нэг иймэрхүү зүйлүүд болдог. Ийм зүйл бохир бөгөөд бас их удаан настай зүйл биш.Би үүнийг хэлмээр байгаа юм. Тэгээд манай намынхан ч гэсэн юмыг том агуулгаар нь харахгүй бол ард түмний сонголт гэдэг бол үнэн байж л ирдэг. Тэгээд одоо Д.Амарбаясгалан, Х.Булгантуяа хоёрыг, хэдэн залуучуудыг нүүрсчин, авлигач гэчхээд, тэгээд нөгөө нэг асуудалд орсон бүх хүнийг гаднаас авчраад, за тэгээд нөгөө нэг бүлэглэлийн хэдтэйгээ тэврэлдээд, тэгээд ард түмнийг олж харахгүй. Тэгэнгүүтээ учиргүй ийм гоё шторк хийгээд. Ингээд тайлбарлаад итгэнэ гэж бодвол түүн шиг худлаа юм байхгүй. Манайх нүүдэлчин болохоор тэр юм уу Дорнодод байгаа хүн Баян-Өлгийд байгаа хүнтэй уулзахад яг адилхан мэдрэмж авдаг. Тэгэхээр өргөн түмэн гэдэг бол бас их айхтар мэдрэмжтэй байдаг юм байна лээ. Юу болж байгааг парламентын гишүүд шиг харахгүй л байгаа болохоос биш ер нь зөнгөөрөө бүгдийг мэдэрч байдаг. Тийм учраас ард түмний энэ мэдрэмжийг хуурна гэж байхгүй. Үнэн байхгүй бол хүндэрнэ. Ийм асуудал дээр л их голтой олж хараасай л гэж бас бодож байна.

-Б.Энхбаяр сайдыг та сая хэлчихлээ. Ард түмний сонголтын урдуур орж болохгүй гээд, Б.Энхбаярыг сайдаар тавья гэдэг сая өнгөрсөн хаврын одоо томилгоо явах гээд нэр орж ирэхгүй 2-3 хоносон. Тэгээд дараа нь таныг,Д.Амарбаясгалан даргыг, энэ хүнийг Хуулийн сайдаар тавибал Засгийн газрын чинь асуудалд ороод төсвийн тодотголыг хийлгэхгүй шүү гэсэн гэж яригдсан. Бүхэл бүтэн гурван сая иргэдийн аж амьдралын зүйлийг улс төрийн томилгоон дээр ингэж барьцаа шантааж шиг юм хийж болдог юм уу?

-Худлаа худлаа.

-Эх захгүй л худлаа яриад байх юм уу?

-Тийм. Эх захгүй худлаа ярьж байна. Манай Б.Энхбаяр зөндөө ярьсан учраас би ярьж байгаа шүү. Би нэг хүн ярих дургүй. Манай хүн ч ер нь тэгээд дарга байхад ч ингээд л бие ороогоод л могой шиг л дарга аа гээд орж ирдэг. За тэгээд л, “Буудчих уу жанжаан” гэдэг шиг нэг ийм нөхөр шүү дээ. Ер нь бол Бэрия гээд нэг нөхөр байдаг гээд түүхүүд байдаг шүү дээ. Нэг тийм хүний мууд дуртай, тэгсэн мөртөө өөрөө учиргүй аймхай, ганцаараа унтаж чаддаггүй, тэгээд сүүлд асуудлууд болсон чинь өмдөндөө шээгээд байдаг. Манай Б.Энхбаяр чинь ер нь нэг иймэрхүү нөхөр шүү дээ, яг бодитой нь бол. Миний мэдэхийн Б.Энхбаяр манай бүлгийн зөвлөх гээд л манай энэ Шилэн Цогоотой л хоёр нөхөр гүйгээд л явж байдаг байсан. Өө ёстой Ц.Нямдорж дарга шиг шударга хүн байхгүй гээд л. 49-ийн асуудал явж байх үед ч бил үү, нийгмийн салхиа даагаад л, тэгээд л байж байсан чинь нөгөө Ц.Нямдорж дарга нэг сонгуульд уначихдаг ч бил үү. Тэгсэн чинь л дараа нь Ц.Нямдорж новш, Ц.Нямдоржийг ална аа гээд л. Ингээд л байж байснаа нэг хэсэг Сү.Батболд даргын зөвлөх болчихсон. Өө ёстой Сү.Батболд дарга шиг ухаантай хүн байхгүй гээд л. Манай Ч.Хүрэлбаатар гээд л байж байсан. Нэг мэдсэн чинь, өө ёстой эд нар шиг ийм хогийн гарууд байхгүй юм байна гээд л.Ингээд л нэг хэсэг тэр чинь “Зөв хүн электорат” билүү нэг юманд орчихсон явж байсан юм. Би нэг инээдэмтэй юм ярих уу.“Зөв хүн электорат”-аас олж ирж дэвшүүлсэн хүн нь манай Д.Амарбаясгалан. Би Д.Амарбаясгаланд хэлээд л байсан юм.

За даа мэдэхгүй юм даа, найз минь, чи өөрөө л мэд гээд. Яахав, манай хүн чинь өөрийгөө агуу их сонгуулийн стратегич гээд бодчихсон, хүмүүс ч бүгдээрээ тэгж хүлээн зөвшөөрдөг, тэрэн дээр нь ч уурлаж бухимддаг хүмүүс их байдаг. Тэгээд мань хүн өөрөө авчраад дэвшүүлээд. Миний мэдэхээр намаас хамгийн их хандивыг Д.Амарбаясгалангаас авсан хүн бараг л Б.Энхбаяр байх шүү. Нам руу орж ирнэ гэж нэг хандив аваад л, “Зөв хүн электорат” руу явахгүй гэж нэг хандив аваад л. Одоо болохоор нөгөө нэг нөхрөө ингээд. Сайдаар томилогдож байхдаа, одоо ёстой манай Л.Оюун-Эрдэнэ

Ерөнхий сайдынхаа шударга ёсны тэмцлийг бол аймаар дэмжинэ, би чинь одоо ер нь илд байна аа гээд л. За тэгээд энэ чинь Ерөнхий сайд байх хугацаанд бол гоё, сайд байх хугацаанд бол гоё. Ерөөсөө юу ч ярихгүй. Анаж байгаад яг ингээд л огцрох дөхөөд ирэнгүүт гарч ирээд л... Гэхдээ яах вэ дээ,Б.Энхбаярт хэлэхэд нөгөө нэг мэхээр ч Монголын улс төрд нэг их олон давдаггүй юм даа. Ийм увайгүй, тэгээд ийм худалч байгаад хаа ч хүрэх вэ. Мөрөөрөө “ Голомт”-ынхоо авлигалын асуудлыг юун дээрээ очиж нотолно биз. Өмнө нь гарсан зүйлүүдийг эрүүгийн хэрэг гээд байхгүй иргэнийхээ шүүх дээр очоод үнэн зөвөө тогтоолгох хэрэгтэй. Ялангуяа Хууль зүйн сайд улайм цайм ингэж худлаа яриад байж болохгүй. Нөгөө 20 сая ам.доллар яасан бэ. Монгол даяар л нэг юм болсон. Нөгөө нэг газар зараад хуваагаад идчихсэн гээд байсан. Одоо тэр хувааж идсэн данс эд нар юмнууд нь хаана байна аа. Тэрийгээ эцэслэхгүй юм уу. Нөгөө нэг хүн алаад чандарлаад булчихсан гээд байсан, энэ чинь одоо хүн амины хэрэг биз дээ. Ер нь бол онц ноцтой хүн амины хэрэг биз дээ. За тэгээд яахав, ер нь бол сураагүй сургуулийн зардлаа төрөөс гаргуулаад авчихсан, одоо санаа зовохгүй байгаа хүн сонсголоор нэг зүйлийг ингэж өнгө хувиргалт хийгээд тэндээсээ мөнгө хахуульд авчихсан хүн, түүнээс ер нь одоо цаашид юу хүсэх вэ, юу хүлээх вэ. Тэгэхээр яах вэ, энэ бол юу вэ гэхлээр нүүрний арьс нь үнэн байхгүй бол амархан урагддаг.Би бол яах вэ дээ, Б.Энхбаярыг ойлгож байна. Олон жил цөөвөр чоно шиг ганцаараа яваад, нэг багч байхгүй. Тэгээд яах вэ, одоо ингээд нөгөө нэг ийм мөнгөн бартер хийдэг л хүн байхгүй юу даа. Одоо нэг тийм. Энэ хэн рүү ч дайрч магадгүй. Удахгүй 2027 оны ард өөр Ерөнхийлөгч гарч ирээд У.Хүрэлсүх дарга руу учир зүггүй дайраад байж байхад би бол огт гайхахгүй. Нэг ийм үг байдаг шүү дээ, нохой чинь хамаагүй хуцаад байвал өөр хүн хооллож байгаа гэдэг шиг манай хүн чинь мөнгөний л үгээр байхгүй юу. Би бас нэг зүйлийг хэлчихье. Б.Энхбаяр сүүлийн үед аж ахуйн нэгжүүдийг янз бүрээр дарамталж, олон л зүйлүүд болж байгаа дуулдаад байх юм. Одоо энэ Оюу толгойн 20 сая ам.доллар гэдгийн ард арбитр дээр мань хүн бууж өгөх дүн тохирсон байж магадгүй шүү. Г.Занданшатар дарга минь үүнийгээ нягтлаарай. Хугацаа байхад би хэлж байна шүү. Явж байгаад арбитр дээр ялагдаж татвар төлөгчдийн өмнө эвгүй байдалд оров оо. Би зургаан сарын өмнө хэллээ шүү. За, газар гэдэг энэ асуудлын сенсацын ард нэгдсэн системийг задлаад, Геодези зураг зүйн газрыг Э.Бат-Амгалангийн яам руу буцааж өгөх гэж байгаа юм байна гэж би ойлгосон. Үйл явдал ингээд нотлогдоно. Ингээд буцаагаад Байгаль орчны яамны газар олголт бүгд хяналтгүй, жинхэнэ хил дээр, нөгөө нэг замбараагүй газар олгодог зүйлүүдээ хийхийн тулд ингэж сенсацалж байгаа юм байна аа гэж би тааж байна.Гэхдээ ер нь нотлогдоно доо. Тэгээд би ч бас улс төрд удчихсан хүн, энэ байтугай юмыгаа олж уншаад байгаа шүү дээ, ер нь бол. За тэгээд дээрээс нь ерөөсөө “Бодь”-ийн талаар дуугардаггүй нь бол 600 мянгаар 2-3 удаа мань хүн хахууль авчээ.Хууль хяналтын байгууллагууд нь одоо тогтооно биз. Дээрээс нь Монгол Улсад олон асуудал байгаа. Зөвхөн улс төрийн өрсөлдөөнд байгаа л 3-4-хөн хүнийхээ хүрээнд Монгол Улсын Хууль зүйн сайд битгий хийгээч. Тэгээд Хууль зүйн сайд тэгш хандах ёстой. Дээрээс нь нэг зүйл мартчихаж. За, Д.Мөнх-Эрдэнэ гээд бас нэг манай нөгөө Бэриягийн туслах Бэрия байх шиг байгаа юм.

-Дэд сайдыг хэлж байна даа?

-Дэд сайд, тийм. Мань хүний тухай би ч мэдээлэл авч л байсан юм. Би энэ ажлаа өгөөд, тамгаа өгөөд, учиргүй сайхан тэврэлдэцгээгээд л явсан. Б.Солонгоог сольсон. Намайг явсны дараагийн Засгийн газрын хуралдаан дээр Д.Мөнх-Эрдэнэ гээд нөхрийг тавьсан. Ингээд л нөгөө Л.Оюун-Эрдэнэтэй холбоотой бүх материалыг татаж авсан. Би ЗГХЭГ-ын дарга байсан хүн шүү дээ. Бас тэр дотор болж байгааг сонсолгүй яах вэ.

-Тэр дундаас таны сонгуулийн өмнө нөхөж гаргадаг тушаал, бүгдийг нь гаргасан юм уу. Юу болсон юм бэ?

-Мань хүн улс төрийн даалгавар авсан. Л.Оюун-Эрдэнэ дээр л асуудал ол гэсэн юм шиг байгаа юм. Тэгээд мань хүн чинь бараг л нөгөө нэг хууль зүйн фирмээрээ л бөөнөөрөө суусан гэж байгаа юм. Юу ч олдоогүй, яг үнэндээ. Яагаад гэхлээр би Хэрэг эрхлэхийн сайд байж байгаад Ерөнхий сайд болохдоо нэг зүйлийг дэндүү сайн мэдэж байсан. Би нэг өдөр ингэтлээ ухуулна аа гэдгээ. Яагаад гэхлээр би чинь дандаа мөнгөтэй төгрөгтэй эрх мэдэлтэй, улс төрийн хувьд ийм хүмүүстэй зодолдож байгаа хүн нэг өдөр унана гэдгээ ойлголгүй яах вэ дээ. Зохион бичлэг л хийхгүй бол би 100 хувь хэлэхэд манай Засгийн гаүар хууль зөрчсөн нэг ч үйлдэл, төрөөс холбоотой ашиг сонирхлын нэг ч үйлдэл байхгүй. Яагаад гэвэл би хэлж байна шүү дээ, нэг өдөр надад ийм асуудал ирнэ ээ гэдгийг би дэндүү сайн мэдэж байсан. Тэгж байж гал авна шүү дээ. “Будаач будаач гээд сахлаа будав” гэдэг шиг цохилтыг би зөвхөн над дээр ирнэ гэж дандаа тооцдог байсан. Энэ нь миний маш том алдаа юм билээ. Манай гэр бүлийг онилно гэж би ерөөсөө тооцоогүй. Би нэг гэр бүлээ ил гаргадаггүй байсан. Чадлаараа л, за та нар хүний анхааралд оров оо, наана чинь асуудлууд зөндөө болж байна, энд тэнд баар саванд оров оо, анхаарал татав аа гээд хэтэрхий ингээд байх буруу ч байсан юм уу гэж би бас боддог юм. Жаахан танигдчихсан байсан бол магадгүй. Тэгсэн бол, жишээлбэл, энэ нөгөө нэг манай контент хийгээд л явдаг л байсан залуу шүү дээ гэж хүмүүс 1-2 нь постолж байсан ч юм бил үү, мэдэхгүй шүү дээ. Гэнэт ингээд гараад ирэнгүүт, хүүе энэ Л.Оюун-Эрдэнэ чинь яасан том хүүхэдтэй юм бэ гээд, нэг бол хүүе бэртэй юм байна, хүүе өвөө болж байгаа юм байна, хүүе яасан тансаг юм гээд л. Тэгвэл би өөр дээрээ бодоод Засгийн газрын тэр нэг бичиг баримтууд эд нар дээр надтай хамт ажиллаж байсан Засгийн газрын сайд нар бараг бүгд л мэднэ дээ, ер нь бол заавал би бүх саналууд авагдсан үед л алх тогшдог. Хэзээ ч санал зөрсөн ч юм уу, ийм одоо нэг яаруугаар асуудлуудыг аль болох шийдвэрлэхгүйгээр л явахыг маш их хичээдэг. Энэ чинь нөгөө институц институциэрээ л, тэрийгээ филтердэж байгаа байхгүй юу. Тэгэхээрээ би энэ зүйлийг хэлээд, дээрээс нь тэгээд яах вэ дээ, тэр Д.Мөнх-Эрдэнийн талаар ярьж байгаа нь тэгж орсон учраас ярьж байгаа юм шүү. Д.Мөнх-Эрдэнэ гээд энэ залуу бол нөгөө “Бодь”-ийн оффтейк дээр хууль зүйн зөвлөгөө өгч байсан нөхөр шүү.

-Гэрээ байгуулахад “Бодь”-ийн талд зөвлөгөө өгч байсан гэсэн үг үү?

-Тийм. “Бодь”-д ажиллаж байсан нөхөр.Тэгэхээрээ эд нарын хувьд бол ганцхан зорилго байна. Энэ 200 сая ам.доллартай холбоотой ч юм уу, би хэлээд байна шүү дээ. Нүүрсний сонсголын анхны сэдэв дарах гээд байна шүү дээ. Үүнийг ингээд, нүүрсний хэрэг байхгүй ээ гэж кэйс болгож хаах гээд. Яагаад гэхлээр энэ чинь хожмын нэг өдөр эрх мэдлээс буувал асуудал болно оо гэдгийг тооцоолоод байна шүү дээ, ер нь бол. Тэгэхээрээ ийм зүйл хийгээд байгаа юм байна аа гэж би ойлгосон. Энэ нотлогдоно. Мэдээж одоо хэвлэлийн бага хурал хийгээд зөндөө юм болох байх. Гэхдээ мөнгө чинь мөртэй шүү дээ.Алга болдоггүй.

-Тэгээд энэ яваандаа хэн хэнийх нь ярьж байгаа асуудлууд нотлогдох байгаа?

-Тийм

-“Монгол хаан”-ыг төсвөөс санхүүжүүлээгүй гээд байгаа. Санхүүжүүлсэн баримтуудыг Б.Энхбаяр сайд гаргаж ирээд байгаа?

-Гаргаж ирэх ёстой, тийм.

-Нөгөө талд нь 20 сая ам.доллартай холбоотой зүйл гаргаж ирээд байгаа. Энэ бас гарч ирээд ярих ёстой байх.Хариултууд нь гарч ирэх байх. Та саяны тэр авлигатай холбоотой зүйлээ гаргаж ирээд ярих ёстой. Манай хууль хяналтын байгууллага таныг дуудаад энэ асуудлууд дээр ажиллагаа хийх ёстой гэж би бодож байна. За эцэст нь Ерөнхий сайд яагаад аж ахуйн нэгжийг дээрэмдээд байна вэ. Та Т.Дүүрэн гэдэг хүнтэй холбоотой мэдээлэл гарсан. Тэр хүн нь өөрөө гарч ирээд, тийм үйл явдал болсон гэсэн агуулгатай юм хэлсэн. Танай ахтай холбоотой, тантай холбоотой компани дээр хоёр давхар авсан гэдэг зүйл яригдсан. Тэрнийхээ дараагаар шоронд хийсэн гээд байгаа?

-Тийм. Б.Баатартай холбоотой, нэгэнтээ “Херо” гээд яригдаж байгаа юм чинь би гарсан зүйлүүдэд, 15 давхар, 14 ч байна уу, дээд талын давхрыг нь бол нэлээн дээр авсан. Баримт харчхаж болно шүү дээ. За доод талын давхрыг нь бол О.Амартүвшин гээд нөхөртэй л яриад, тэр нь одоо ч гэсэн яг бүтэн төлбөр нь хийгдээгүй л байгааг л би ойлгосон. Б.Баатараас асуухад, энэ бол худлаа, хоёр аж ахуйн нэгжийн дунд, Т.Дүүрэнгийн хувьд тэр асуудал нь шалгагдаад тэгж хэл гэсэн үү, яагаад тэгснийг би сайн мэдэхгүй байна. Сүүлийн үед ийм юм болоод байна шүү дээ. Ер нь бол одоо нэг хүн ингээд гарна, за бараг виз нь нөгөө Л.Оюун-Эрдэнийг муулах болчхоод байна шүү дээ. Т.Аюурсайхан гараад л эхнийх нь пост Л.Оюун-Эрдэнэ л байгаа биз дээ. Т.Дүүрэн гараад л эхнийх нь пост. Одоо цаашаагаа гараад л эхнийх нь, би виз болоод, хүнд буян болж байгаа бол окэй, гэхдээ энэ бол худлаа. За тэр Төв шуудангийн урд талын тэр нэг өндөр давхар, тэр бол үлгэр. Тийм өндөр тауэр барьчхаад л авлигатай тэмцэнэ гээд явж байхгүй шүү дээ. Тийм өндөр тауэр барьчихвал чив чимээгүй л аятайхан амьдрах байх. Энэ бас арай хэтрүүлж байгаа ийм зүйлүүд байгаа. За тэр “Монгол хаан” гэдэг бол ийм зүйл болсон юм байна лээ. Би бас тэрийг нягталсан. Товчхон хэлчихье. Дипломат харилцаа тогтоосны хэдэн жил ч билээ, Англид“Монгол хаан” жүжиг нэг очоод л бөөн юм болсон. Яг үнэндээ манайх чинь нэг тухайн үед Б.Баатараас сайн хүн байхгүй л болчихсон байсан. Б.Баатарт төрийн соёрхол өгнө гээд л. Гадаадын шагналд тодорхойлно гээд.Би бүүр орж, бөөн юм болж байж Б.Баатарыг шагнуулаагүй. Одоо нөгөө Л.Оюун-Эрдэнэ ахдаа шагнал аваад өгчихлөө гэж бас бөөн юм болно. Сонгууль дөхчихсөн ч билүү, би бөөн уур болоод. Англид “Монгол хаан”-ыг тоглоход манай Ерөнхийлөгч, Гадаад хэргийн сайд, олон л хүн очсон доо. Манай экс Ерөнхий сайдууд ч очсон. Бүгдээрээ л их гоё баярласан байх. Их том тоглолт болсон. Тэр зүйл дунд нөгөө нэг тасалбар гээд байгаа зүйл нь хэдэн хүнд урилгаар үзүүлсэн юм байна лээ. Тэр нөгөө компанид, тэгээд тэр нь нэг ийм Монголыг сурталчилж байгаа том эвент юм байна, монголчууд их гоё жүжиг тавилаа гэдэг.Нэг ийм сэтгүүлд хэд хэдэн хүнийг оруулаад, Монгол ийм гоё юм хийж байгаа л гэсэн юм байна лээ. Тэрнээс жилд зарагдсан зүйл ч байхгүй. Ингээд шууд батлагдчих зүйл. Тэгэхээр энэ бол худлаа.

-Өө Б.Баатар дээр нөгөө хэрэг үүсгэчихсэн байна шүү дээ. Үндэсний аюулгүй байдлыг хагалан бутаргасан гээд?

-Тийм.

-Хэрвээ эд нар ингээд нотлогдчихсон бол ийм хэрэг одоо үүсгэх байсан уу үгүй юу?

-Яах вэ, Б.Баатар ингээд контент хийсэн байж болно. Хүмүүсийн дургүй хүргэсэн байж болно. Гэхдээ яг яасныг үндэсний эв нэгдлийг хагалан бутаргасан гэх юм бэ. Гадаа талбай дээр жагсаал хийвэл ингэж зүйлчилчихэж болох нь байна шүү дээ, ер нь. Цаашдаа яах вэ. Одоо ч яах вэ, хэдүүлээ Б.Баатарыг ингээд дуусгаж байвал азны юм гээд явуулчхаж болно гэж бодъё. Энэ дараа нь кейс болчихно. Хоёулаа ч гэсэн өнөөдөр үндэсний эв нэгдлийг хагаран бутаргасан яриа хийгээд сууж байгаа байж магадгүй байхгүй юу, яг энэ зүйл ангиар бол. Зөндөө ноцтой юм ярилаа шүү дээ, хоёулаа. Шүүхийн талаар ярилаа, Ерөнхийлөгчийнхөө талаар ярилаа. Сонгуулийн талаар ярилаа.Сонгуулийн хандивын талаар ярилаа. Хууль зүйн сайдынхаа тухай ярилаа.Авлигын талаар ярилаа. Энэ үндэсний эв нэгдлийг хагаран бутаргасан үйлдэл байж магадгүй шүү дээ. Хүмүүс маань ямар нэг зүйлийг илүү объектив хараасай л гэж би хэлэх гээд байна. Тэр нь юу вэ гэхлээр, за одоо нөгөө “Монгол хаан” чинь бүүр Нью-Йоркт тоглох гэж байна. Тэгвэл бүгд Б.Баатарт хайртай тэр үедээ Бродвейд хоёр жилийн өмнө урилга авчихсан, өнөөдөр үндэсний эв нэгдлийг хагалан бутаргасан гэж хэн ч хэлэхгүй. Чухам л төрийн шагнал өгнө гээд бүгдээрээ хошуурч байгаад, одоо хоёр жилийн дараа мань хүн үндэсний дайсан, үндэсний эв нэгдлийг хагалан бутаргагч болчихлоо. Энэ объектив уу, субъектив уу. Тэгэхлээр энэ дээрээ объектив байгаарай. Баялгийн сантай холбоотой асуудал бол миний объектив хүчин зүйл. Парламентын засаглалтай холбоотой асуудал бол миний объектив хүчин зүйл. Би энэ хоёр дээр дандаа л байсан, цаашдаа ч байна. Түүнээс би одоо нэг хүн хараад л Баялгийн сан аягүй буруу, ийшээгээ хараад л ер нь Ерөнхийлөгчийн засаглал зөв ч юм уу. Би ингэж хэзээ ч ярихгүй, итгэлтэй байна. Яагаад гэвэл би ийм зүйлүүдээ бичээд үлдээхийг хичээдэг. Яагаад гэхлээр бичгээр байгаа юм чинь би өөрийнхөө байр сууринаас зөрвөл онигоо л байхгүй юу даа.

-Гишүүдийг түдгэлзүүлэх асуудал энэ хавар орж ирэх юм шиг байна. Тийм сураг сонсогдож байна. Тэгээд МАН-аас Д.Амарбаясгалан тэргүүтэй дөрвөн хүнийг хөөх талаар яриа гарчихлаа. За ярилцлага хийнэ гэдэг мэдээлэл гарсны дараа таныг хөөх талаар шаардаад байгаа юм уу, эсвэл шахаад байгаа юм уу, тийм мэдээлэл гарчихсан?

-Жаахан аятайхан ярилцлага өгөөрэй л гэж байхгүй юу.

-За, тэрийг би мэдэхгүй байна. Хэрвээ намаас хөөх ч юм уу, ямар нэгэн байдлаар энэ парламенттай холбоотой зүйлийг давсан зүйл гарч ирвэл Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүний дараагийн алхам МАН-аас гарах ч юм уу, үзэл санаагаа нэгтгээд залуучуудаа тойруулаад тусдаа явах ийм зүйл рүү явах уу. Де-факто танай нам хоёр хуваагдчихсан. Энэ бол үнэн. Та одоо зарлаж байна. Зарлаад хоёр тийшээ гарах л, эсвэл аль нэг нь байр сууриа эзлэх л орон зай байна уу?

-МАН бол 100 жилийн түүхтэй нам. Энэ бол одоо удирдлагад байгаа 1-2 хүний ч юм уу, эсвэл нэг ийм хувийн эрх ашгийнх биш, зөндөө л олон сорилтыг түүхэн цаг хугацаандаа туулсаар л ирсэн нам.Тийм учраас энэ бол МАН, МАН-ын жирийн гишүүд дэмжигчид дунд байгаа үзэл санаа гэж би ерөөсөө ойлгохгүй байгаа. МАН-ын жирийн гишүүд дэмжигчид энэ зүйл дунд Л.Оюун-Эрдэнээс болоод, за Оюун-Эрдэнэ л байхгүй бол болохгүй байна гэж бодоод байна гэж би ерөөсөө ойлгохгүй байгаа юм. Энэ бол улс төрийн өрсөлдөөнд өрсөлдөж, магадгүй залуу үеэ улс төрийн одоо байгаа эрх мэдлээ хадгалахын тулд бохир бөгөөд ядарсан аргаар аргацааж байгаа амиа хичээсэн, явцуу, хүчгүй, зөвхөн төрийн, хонгилын түлхүүр, хэдхэн ийм юман дээр айдсаар удирдахыг хүсэж байгаа нэг хэсэг хүмүүсийн л шунал гэж би хэлнэ. Энэ бол МАН-ын асуудал биш. Тийм учраас энэ хүмүүс хөөг, хөөснийх нь дараа би яах вэ гэдэг асуудлыг одоо өөрийнхөөрөө л шийднэ.

-Ер нь нэвтрүүлгээ дуусгах уу?

-За тэгье.

-Та нэмээд хэлэх зүйл байвал хэлээд дуусгачих уу?

-Юутай ч өнөөдөр миний ярилцлагыг ийм урт цагаар тэвчээртэй үзсэн танай телевизийн үзэгчдэд чин сэтгэлээсээ баярлаж байна. Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн өөрийнхөө хэлсэн ярьсан зүйлээс хэзээ ч ухарч няцаж яваагүй ээ. 24-25-тай байхдаа л бичсэн өөрийнхөө жижигхэн номд үнэнч байгаа. Цаашдаа ч би энэ үзэл санаандаа үнэнч байна. Гурван зүйлийн төлөө цаашдаа монголчууд маань надтай нэгдээсэй гэж хүсэж байна. Энэ бол үндэсний баялаг илүү хүртээмжтэй байх, стратегийн ордуудын 34 хувь иргэдийн хадгаламж байх энэ хуульчлагдчихсан заалтаа хэдүүлээ хамтдаа хамгаалъя. Энэ одоо эвдэгдвэл дахиж ийм заалт хийгдэхгүй ч байж магадгүй. Тэгэхээр энэ үзэл санаан дээр хэдүүлээ нэгдье. Нам үл харгалзан нэгдье. Хоёр дахь нь парламентын засаглалаа хэдүүлээ хамгаалъя. Парламентын засаглал гэдэг бол парламентын гишүүдийн асуудал биш юм шүү. Энэ бол Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, тусгаар тогтнол, ялангуяа одоо геополитик доргиж байгаа дэлхийн дэг журам, газар нутаг өөрчлөгдөж байгаа энэ үед Монгол Улсын оршин тогтнохуйн аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал бол зөвхөн парламент юм аа. Тийм учраас тусгаар тогтнолдоо хайртай иргэн бүхэн парламентын засаглалаа нүдний цөцгий мэт хамгаалах ёстой. Энэ тэмцэлд, энэ үзэл санаан дээр би нийт монголчуудтай нам харгалзахгүй нэгдэхийг уриалж байна. Дээрээс нь цагийн зүүг ухраамааргүй байна.Би зөндөө алдаатай, өөрийгөө нэг их мундаг сайн Ерөнхий сайд байсан, ингэсэн, тэгсэн гэж бодохгүй. Ерөнхий сайд бүхэн шүүмжлүүлдэг. Би тэрийг даана, дараа дараагийн Ерөнхий сайдууд маань надаас хамаагүй илүү байгаасай л гэж би хүснэ. Илүү дэвшилттэй илүү олон асуудлыг богино хугацаанд шийддэг байгаасай л гэж би хүснэ. Ингэхийн тулд би дэмжинэ. Тийм учраас би цагийн зүү ухарч биш илүү одоо зөв зүйл рүүгээ яваасай л гэж хүснэ. Энэ үзэл санаан дээр залуучууд маань бас нэгдээсэй. Нам харгалзахгүйгээр өөрсдийн орон зайгаа хамгаалаач ээ. Улс төр хэзээ ч байхгүйгээр залуучуудад ойртсон, буцаагаад битгий холдоорой. Залуу нас чинь гарт баригдах бамбар гэдэг.Дамжуулаад өгчихдөг. Тэгэхээрээ одоо цаг хүчтэй шүү. Өөдрөг тэмүүлэлтэй цоглог байгаарай.Эцэст нь сая нэр дурдсан бүх хүмүүстээ, ялангуяа У.Хүрэлсүх даргадаа хандаж хэлэхэд, Оюука нь хэвээрээ л байгаа. Анх ярьж байсан зүйлээсээ би яаж ч өөрчлөгдөөгүй гэдгийг та мэдэж байгаа. Дунд нь олон зүйлүүд, янз бүрийн асуудлууд болсон. Өнөөдөр магадгүй энэ ярилцлагыг үзээд та маш их уурлаж байгаа байх. Гомдож ч байгаа байх. Гэхдээ хожмын нэг өдөр, магадгүй 10 жил, 20 жилийн дараа дүүгээ таны ярьж байсан бүх легасиг, бүх үнэт зүйлийг хамгаалахын төлөө ийм эр зориг гаргасныг эрх мэдлээс холдоод, тоос буугаад, асуудлын хойно, вакумаас гараад, нэг өдөр надад баярлалаа гэж хэлэх байх. Би бас сонсож байсан, У.Хүрэлсүх даргын гэр бүлийн гишүүд надтай маш адилхан бодолтой байгаа гэж. Яагаад гэвэл хайрлаж байгаа учраас тэр. Үүнийг зөвөөр ойлгоосой. Яагаад гэвэл би тэгээч ингээч гээд түлхээд байхгүй, урьд нь гараад л явж байсан өөрөө мэднэ. Бид хамт олон зүйлийн ард гарсан. Бид 30 жил Монгол Улсыг хүндрүүлсэн МАНАН бүлэглэлтэй тэмцсэн. Энэ тэмцэл үнэн бөгөөд бодитой байсан гэдэгт би итгэдэг. Би У.Хүрэлсүх даргын талаар өөрийнхөө дурсамжийн номд хожмын нэг өдөр сайнаар дурсаж үлдэхийг хүсэж байгаа юм. Өөрийнхөө тэмцсэн хүмүүстэй намайг нийлүүлээд байгааг би У.Хүрэлсүх даргыг гэж бодож үнэхээр чадахгүй байгаа юм. Ингэж зөвлөөд байгаа, вакумжуулсан хүмүүс байна.

Эсвэл сонгуулийн ч юм уу нэг ийм найраатай зохиол дунд оруулж, намайг жишээлбэл “Женко”-той хүчээр наагаад, албаар хагаралдуулж, одоо МАН-ыг дараа дараагийн сонгуульд амжилтгүй оролцуулах ийм том тоглолт ч явж байхыг үгүйсгэх аргагүй ээ гэж би холдоод харж байгаа. Тийм учраас могой жил ингээд өнгөрлөө. Морин жил гарлаа. Бүгдээрээ вакумаасаа салаад бодит асуудал руугаа илүү төвлөрөөсэй. Ер нь би асуудлууд байвал ингээд ярьчихдаг. Хүлээсэн нь бол Ерөнхий сайдын хувьд, МАН-ын даргын энэ эрхэм хүндтэй хариуцлагатай албан тушаалд томилогдсоны хувьд, юу юуны духанд хүрэлгүй яриад байж яах вэ, адаглаад одоо нэг он гараг, адаглаад сар шинэ болог гэсэн миний дотоод хүндэтгэл байсан юм шүү, журмын нөхөд өө бас улс төрд хамтран зүтгэсэн анд найзууд аа гэж бодсон. За, одоо бол УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ гэж хүлээж аваарай, баярлалаа.

-За баярлалаа.

 

ӨДРИЙН СОНИН