Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх бол хувь хүнийхээ хувьд мужик. Энийг бүгд мэднэ. Гэвчиг хэн хаанаас нь шөвөгдөөд байдаг юм, явсаар байгаад Ерөнхийлөгчийн суудал дээрээс УИХ-ыг, Засгийн газрыг, МАН-ыг, тэр бүү хэл АН-ыг ч гартаа авсан хүн болж хувирч. Энийг хаа сайгүй л ярьж байна.

Гоёчилбол: Мань хүн нэг хүн байтугай нэг намд ахадсан их ачаатай болж. Муулбал: Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх дефакто Монголын төрийн, Монголын улс төрийн бүх эрх мэдлийг өөртөө төвлөрүүллээ. Энийг бас л бүгд мэддэг. Ярьдаг. Гэвчиг ил биш.

Энэний нэг том нотолгоо, илэрц нь: Ерөнхийлөгч УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хуулийг санаачилж УИХ руу орууллаа. Улс төрийн маргаан үүсч, би чи-дээ хүртэл үзэлцэцгээж байна. Энүүгээр УИХ буюу парламентын ханыг нимгэлж, ёроолыг цоолоод дуртай үедээ дургүй хүргэсэн гишүүнээ гоожуулах крант нээх гэж байна гэж гишүүдийн олон нь үзэж байна. Тэдний зөв. Төрийн эрх мэдлийн эх сурвалж нь ард нийтийн хүсэл зориг байх ёстой. Ард нийт сонгож байгуулсан төрийн байгууллагын бүтцээр л дамжуулж хүсэл зоригоо хэрэгжүүлдэг. Тиймийн учраас төрийн эрх мэдэл бол төлөөлөх ардчиллын зарчмаар ард нийтээс Үндсэн хуулийн дагуу шилжүүлсэн эрх мэдэл юм. Тэр нь: УИХ л Монголын ард нийтийн ардчилалтай амьдрах баталгаа гэсэн үг. Энэ пүрэв гарагт УИХ төрийн, ард нийтийн цаашдын хувь заяаг дэнсэлнэ.

Энэний хажуугаар: Монгол Улс Ерөнхий сайдгүй 10 сар боллоо. Ерөнхийлөгчийн удирдлагатай Ерөнхий сайдтай Засгийн газрууд түүчээлж байна. Хамтарсан Засгийн газраас хойш гэсэн утгатай. Тэрнээс хойш 10 сар өнгөрч. Энэ хугацаанд хоёр ч Засгийн газрыг байгууллаа. Толгойгоо мэддэг Ерөнхий сайд томилсонгүй. Г.Занданшатарт ч, Н.Учралд ч кабинетынхаа сайдыг мэдэх, Засгийн газрынхаа ажлаа шийдэх эрхийн аль аль нь олгогдсонгүй. Кабинетад нь толгой мэдэж томилсон ганц ч сайдгүй. Юм л бол гурван давхар руу харайлгаж, эсхүл утас цохиж хариу хүлээдэг ажилтай, Ерөнхий сайдын өрөөнд суудаг хүмүүс байдаг. Гурван давхраас гарч ирээд: Хуулийг нь дэмжье гэж гишүүдээ шахна. Ерөнхий сайдын хувьд хийдэг ажил нь урд руу: Нүүрсээ заръя, хойд руу: Бензин өгөөч гэж гуйхаас хэтрэхгүй. Гаднаас хөрөнгө оруулалт татах ганц ч төсөлгүй. Өмнө эхэлсэн төслүүдээр ч үргэлжилж байгаа хэлэлцээр алга. Тэгсэн атал: Цэгцэлнэ, Чөлөөлнө гэсэн супер популизм хийх… Нэмээд: Алив улс оронд төр буй дор татвар байдаг. Чөлөөлөх нэрийн дор татварын системийг доголдуулснаар төсвийн орлого нь оны хагас жилд ч хүрээгүй байхад их наядаас давсан дүнгээр тасраад эхэлж. Төсөв хүндэрч байгаа нь энэ. Гэтэл нь: Төсвийн гадуур асар өндөр дүнтэй мөнгө хяналтгүй урссаар байна. Эрдэнэс Тавантолгой, Эрдэнэтэд эрх мэдлийн сүүдэрт нуугдсан сайн нөхөр гулгитлаа идэж байгаа л сонстоод байдаг болсон. Нэгхэн жишээ: 23 онд Эрдэнэс Тавантолгойн 361 сая ам.долларын хөрс хуулалтын гэрээг хоёр түншлэл авч, 180.5 болон 181 саяар нь хувааж аваад дундын компаниараа гүйцэтгүүлсэн. Тэрний олз 40 сая ам.доллараар Яармагт том молл барьсан байх юм. Басхүү: Бодийн авлига бол бодитой. Хоёроос дээш хүн яриад, гэрчлэхээр ямар ч хэрэг бодитой л байдаг. 110 сая ам.долларын 27.3 сая нь эзэнтэй болж. Цаашаа илрээд л байх шинжтэй. Энэ бол ард нийтийн нүдэнд харагдах байтугай ой ухаанд ч орохооргүй мөнгийг агаараар дамжуулж байгаад л хуваагаад идчихсэн асуудал. Тэгсэн хэрнээ ард нийтийн дунд төсөв гэх шүлс шиг мөнгө хаяж улам өлсгөөд хэдхэн хүн хийх газаргүй болтол хулгайлж ирсний горыг удахгүй бид амсана. Монголыг ийнхүү мунгинаж ахуйд: Удахгүй эдийн засгийн цунами нүүрлэж магад гэдгийг дэлхий өдөр, цаг тутам түгшүүрлэсээр байгаа. Тиймийн учраас: Монголд толгойгоо мэддэг Ерөнхий сайд хэрэгтэй байна.

Ерөөс: Төрийн эрх мэдэл нэг хүний гарт төвлөрөх нь ардчилсан зарчимд харшилж, дарангуйллын дэглэм буюу авторитаризм үүсэх аюултай. Авторитаризм бол хүний эрх зөрчигдөх аюултай тогтолцоо юм. Задлах нь ээ: Хууль ёсны нэрээр нэг хүний хэмжээгүй эрх мэдэл бий болдог. Эрх мэдлийн хуваарилалт байхгүй тул хяналт тавих боломжгүй болно. Хувийн өмч, хүний эрх, эрх чөлөө боомилогдох эрсдэлтэй.

Чухамхүү: Энэнээс сэргийлэхийн тулд л хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийг зааглан хуваарилдаг. Тэгээд ч орчин үеийн ардчилсан улс орнууд төрийн эрх мэдлийг нэг хүнд төвлөрүүлэхээс татгалзаж, хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглалын тэнцвэрт байдлыг Үндсэн хуулиар баталгаажуулдаг. Тиймийн учраас: Монгол Улсын Үндсэн хуульд: Төрийн эрх барих дээд байгууллага бол УИХ гэсэн. Ерөнхийлөгч гээгүй. Ерөнхийлөгч бол бүх ард нийтийн эв нэгдлийг илэрхийлэгч гэсэн. Гэвчиг: Эдүгээгийн нөхцөл байдлыг харах нь ээ: Үндсэн хууль, бусад хууль цаасан дээрх бичиг төдий юм болон хувирч. Өөрөөр хэлэх нь ээ: Монголд хууль ёсны хэм хэмжээ алдагдаж.

Тиймийн учраас бид эдүгээ ямар дэглэмтэй улсад амьдраад байгаагаа анзаарах ёстой. Уул нь: Төрийн эрх мэдэл хэн нэг хүний гарт төвлөрөхийг эдүгээгийн хүн төрөлхтний хаана ч, ямар ч улс оронд зөвшөөрдөггүй. Иммануэл Кант: Төр бол эрх зүйт хуулинд захирагдсан хүмүүсийн нэгдэл гэж анх тодорхойлсон. Людвиг Гумплович: Тодорхой эрх зүйт дэг журмыг сахиулж байхын тулд жам ёсоор үүсэн гарч ирсэн эрх мэдлийн байгууллага гэсэн. Эдгээр тодорхойлолт одоо ч бүдгэрээгүй, төрийн онолын жанжин шугам байсаар байна. Эндэх гол үзэл нь: Төр бол олуулаа дагадаг хуультай байх ёстой гэж байгаа юм. Тэгэхээр одоо доорхыг уншаад, дор бүрнээ тоолж үзье.

Ардчилалтай улсад: Төрийн эрх мэдлийг хуваарилсан байна. Эрх зүйт хуулийг дээдэлнэ. Хүний эрх, эрх чөлөөний орчин буюу иргэний нийгэм нээлттэй, хамгаалагдана. Шударга, тэгш, чөлөөтэй, шууд сонгуулийн тогтолцоотой байна. Олон ургальч үзэл бодитой хүлээн зөвшөөрөгддаг. Зөвхөн хууль, шударга ёсонд үйлчилдэг бие даасан, хараат бус шүүхтэй байна. Хүний эрх, эрх чөлөөний суурь зарчим, хэм хэмжээгээр төрийн эрх мэдлийг хязгаарладаг. Ардчилал үгүйрч буй улсад: Төрийн эрх мэдлийг хуваарилаагүй, эсхүл хэлбэрийн төдий хуваарилсан байна. Эрх зүйт Үндсэн хууль бус, харин тухайн дэглэмийг хамгаалсан дур зоргын эрх зүйн тогтолцоотой болно. Хүний эрх, эрх чөлөөний орчин буюу иргэний нийгэм нь хаалттай, хатуу хяналтад байна. Дайчилгааны сонгуулийн тогтолцоо оршино. Олон ургальч үзэл бус, харин сэтгэлгээний монизм ноёрхоно. Эрх баригчдад үйлчилдэг, бие даасан бус, хараат шүүхтэй байна. Хүний эрх, эрх чөлөөний суурь зарчим, хэм хэмжээг эрх баригчдын дур зорго, үзэл суртлаар сольж, төрийн эрх мэдэл үл хязгаарлагдаж, хүчирхийлэл, албадлагын тогтолцоо нь ард нийтийг аймшгийн сэтгэл зүйд дасгасан байдаг. Тиймийн учраас, энийг харьцуулж тоолоод үз, Монголд аль хэв шинж нь олон байна? Ардчилсан улс уу, ардчилал нь үгүйрсэн улс уу?

Ө.БИЛЭГ

ӨДРИЙН СОНИН